Dấu ấn Đông Sơn ở “Phương Nam” Việt Nam
Tóm tắt
Bài viết này giới thiệu các khám phá khảo cổ quan trọng gần đây về trống đồng Đông Sơn (Heger I) ở Tây Nguyên (Kon Tum, Gia Lai, Đắk Lắk, Lâm Đông), Nam Trung Bộ (Quảng Nam, Quảng Ngãi, Bình Định, Phú Yên, Khánh Hòa) và Nam Bộ Việt Nam (Bình Dương, Bình Phước, Bà Rịa-Vũng Tàu, Bến Tre). Tác giả nhấn mạnh những “di tích - di vật chuẩn” hiển thị rõ nhất sự hội tụ văn hóa nội sinh - ngoại sinh trong các làng cổ, công xưởng luyện kim, nghĩa trang và kho tàng, v.v... kết gắn với Đông Sơn và cư dân văn minh khác thời Sơ sử ở Việt Nam, Đông Nam Á và xa hơn. Đó là các nghĩa địa và kho tàng chứa trống đồng kiểu Đông Sơn (HI), qua (Ko) đồng, gương đồng Tây Hán, trang sức vàng và đá ngọc Nephrite, thủy tinh kiểu Ấn Độ – các di vật không chỉ là biểu tượng cho quyền lực, sự giàu sang quý tộc xưa như các quyền trượng về chính trị, quân sự; mà còn gắn kết giao lưu tầm khu vực và Châu lục đương thời. Tác giả nhấn mạnh sự xuất hiện của trống đồng Đông Sơn ở đây với 2 sưu tập: Trống Đông Sơn “nguyên quán” và Trống “mô phỏng” theo “Phong cách Đông Sơn” từ hàng ngàn năm về trước và sự xuất hiện rất sớm các yếu tố văn hóa - kỹ thuật - nghệ thuật - tôn giáo “ngoại sinh” ở miền Nam Việt Nam được biến cải để phù hợp với tri thức và tâm lý, nhu cầu thẩm mỹ và tín ngưỡng cư dân bản địa, đặc biệt rõ trong các nghĩa trang Thủ lĩnh. Khái quát dữ liệu luyện kim đồng ở miền Nam Việt Nam, tác giả đề xuất nhận định rằng:
1/ Nam Bộ - Việt Nam là một trung tâm luyện kim sớm trên đất liền Đông Nam Á, với công nghệ đúc trên khuôn có mang sa thạch.
2/ Kỹ nghệ luyện đúc đồng và hợp kim ở đây có thể nhập khẩu nguyên liệu từ “quê hương của Văn hóa Đông Sơn” – miền đất gọi là “Tam giác đồng” hoặc “Tứ giác đồng”: Đông Sơn - Vân Nam - Lưỡng Quảng - Khò Rạt theo nhiều đường giao lưu trực tiếp qua Biển Đông hoặc gián tiếp trên đường bộ, trung chuyển qua cương vực văn hóa Sa Huỳnh và Tây Nguyên; hoặc theo dòng chảy Mekong vào Nam Việt Nam.
3/ Tuy nhiên, luyện kim miền Nam có đặc điểm riêng mà tác giả gọi là các yếu tố “phi Đông Sơn” hiển thị chính trong thành phẩm đồng lớn và phức tạp kiểu trống Đông Sơn Heger I, hoặc kiểu Hán như qua, trong các tác phẩm nghệ thuật như tượng trút (Manis javanica), bùa hình chó săn chồn dơi – di vật chỉ xuất hiện sơ kỳ thời đại Sắt. Ngoại trừ các thành phẩm cao cấp như trống Đông Sơn ở Sơn Tịnh, Daglao, Bến Tre, Bù Đăng và gương đồng Tây Hán ở Bình Yên, Gò Dừa, Phú Chánh, Kem Nắc, đa phần sản phẩm đồng khác thời Sơ Sắt ở miền nam được đúc tại chỗ mang các tố chất “phi Đông Sơn” và cả “phi Hán”.
4/ Tác giả cho rằng thành phẩm lớn kiểu trống đồng Đông Sơn, Qua đồng xuất hiện ở miền nam Việt Nam như các biểu tượng quyền lực của Thủ lĩnh địa phương thời Sơ Sử và chúng chỉ bị thay thế khi các miền đất này chịu ảnh hưởng của văn minh Ấn Độ – tiến trình mà các học giả Pháp gọi là “Ấn độ giáo” - “Phật giáo” (Hinduism; Buddhism) đến từ đầu Công nguyên.
