"LÀ" VÀ "THÌ" TRONG TIẾNG VIỆT: TỪ XÁC ĐỊNH TỪ LOẠI ĐẾN THẨM ĐỊNH THEO CẤU HÌNH SỬ DỤNG

Tóm tắt

TÓM TẮT: Việc xác định từ loại trong tiếng Việt thường dựa trên các tiêu chí về nghĩa, khả năng kết
hợp và vị trí cú pháp. Tuy nhiên, “là” và “thì” là hai trường hợp cho thấy giới hạn của cách gán nhãn từ
loại theo một chức năng duy nhất. Bài viết tái thẩm định từ loại của “là” và “thì” trên cơ sở cấu hình sử
dụng nhằm giải thích sự biến thiên chức năng của hai từ này trong những môi trường cú pháp và diễn
ngôn khác nhau. Nghiên cứu vận dụng ba khung lí thuyết bổ trợ gồm ngữ pháp chức năng, ngôn ngữ học
tri nhận và ngôn ngữ học loại hình. Ngữ liệu được phân loại theo cấu hình sử dụng và được phân tích dựa
trên ba tham số: kiểu cấu trúc tham gia, phạm vi tác động và điều kiện xuất hiện. Kết quả cho thấy “là” và
“thì” không thể được xác định bằng một nhãn từ loại cố định mà thể hiện những giá trị chức năng khác
nhau phụ thuộc vào cấu hình cụ thể. Trong đó, “là” tập trung ở các cấu hình quan hệ vị ngữ và dẫn nhập
nội dung, còn “thì” điển hình ở các cấu hình điều kiện-hệ quả và đề-thuyết. Trên cơ sở đó, bài viết đề xuất
cách tiếp cận xác định từ loại theo cấu hình sử dụng, góp phần hoàn thiện mô tả ngữ pháp tiếng Việt, hỗ
trợ giảng dạy ngôn ngữ và xử lí ngôn ngữ tự nhiên.
TỪ KHÓA: Hệ thống từ loại; đa chức năng; phạm vi tác động; vị ngữ quan hệ; cấu trúc phỏng chiếu.