Tổng hợp và đánh giá hoạt tính ức chế enzym α-glucosidase một số dẫn chất của acid usnic
Tóm tắt
Mở đầu: Acid (+)-usnic từ Địa y Usnea là hợp chất tự nhiên có nhiều hoạt tính sinh học nhưng hiệu lực ức chế α-glucosidase còn hạn chế. α-glucosidase là đích tác dụng quan trọng trong kiểm soát đường huyết sau ăn, do đó việc tìm kiếm các chất ức chế mới từ nguồn tự nhiên là hết sức cần thiết. Nghiên cứu này tổng hợp các dẫn xuất enamin mạch thẳng của acid usnic và đánh giá khả năng ức chế α-glucosidase nhằm xác định các biến đổi cấu trúc giúp cải thiện hoạt tính so với hợp chất ban đầu.
Đối tượng và phương pháp nghiên cứu: Acid (+)-usnic là nguyên liệu được phân lập từ loài địa y Usnea aciculifera thu hái tại Đà Lạt (Lâm Đồng, Việt Nam) để tổng hợp các dẫn xuất enamin mạch thẳng bằng phản ứng với các amin tương ứng trong ethanol, theo dõi bằng sắc ký lớp mỏng và tinh chế bằng sắc ký cột. Việc xác định cấu trúc sản phẩm được thực hiện bằng phổ NMR và khối phổ MS. Hoạt tính ức chế α-glucosidase được đánh giá in vitro sử dụng enzym từ Saccharomyces cerevisiae với acarbose làm chứng dương.
Kết quả: Tổng hợp được bốn dẫn chất enamin mạch thẳng của acid usnic với hiệu suất tốt (> 65%). Dữ liệu phổ nghiệm xác nhận cấu trúc các hợp chất phù hợp với dự kiến. Kết quả thử nghiệm cho thấy các dẫn chất đều có hoạt tính ức chế enzym α-glucosidase, trong đó hợp chất số 3 và số 4 thể hiện tác dụng mạnh với giá trị IC50 lần lượt là 73,47 ± 2,45 µM và 74,00 ± 1,81 µM, tốt hơn so với chất chứng dương acarbose (IC50 = 100,40 ± 3,85 µM).
Kết luận: Đã tổng hợp được bốn dẫn chất enamin mạch thẳng của acid usnic, trong đó có 2 dẫn chất chưa được báo cáo trước đây theo tra cứu trên SciFinder (truy cập ngày 18/12/2025). Hợp chất 3 và 4 cho hoạt tính ức chế mạnh nhất, trong khi chất 1 cho kết quả trung bình. Kết quả này cho thấy việc biến đổi cấu trúc acid usnic là hướng tiếp cận tiềm năng nhằm phát triển các chất ức chế α-glucosidase mới từ nguồn dược liệu địa y.
Từ khoá: acid usnic; dẫn xuất enamin; địa y; Usnea aciculifera; α-glucosidase
