Tạp chí của Viện Nghiên cứu Hán Nôm
NÚI DU HÍ HƯƠNG CÁT LỢI: GÓP THÊM TƯ LIỆU VỀ QUÊ HƯƠNG CỦA ĐẠI SƯ KHUÔNG VIỆT
Quê hương của Thiền sư Khuông Việt là một vấn đề đã được các học giả bàn luận trong nhiều năm, nhưng khó kết luận do sự khuyết thiếu tư liệu. Trong bài viết này, với nguyên tắc bám sát vào văn bản, bằng thao tác đọc lại các tư liệu cũ đã được công bố và liên kết thông tin giữa các tư liệu đó, chúng tôi cung cấp thêm một số bằng chứng cho hướng chứng minh những địa danh gắn với Thiền sư Khuông Việt nằm ở khu vực Mê Linh - Phúc Yên - Sóc Sơn ngày nay.
BÌNH ĐỊNH ĐẢNG PHỈ Ở BẮC BỘ DƯỚI TRIỀU NGUYỄN QUA TƯ LIỆU HÁN NÔM TẠI ĐÌNH TÂN CHÁNH, CẦN ĐƯỚC, TÂY NINH
Nhà Nguyễn (1802 - 1945) là triều đại duy nhất trong lịch sử Việt Nam quản lý một vùng lãnh thổ rộng lớn xuyên suốt từ Bắc chí Nam. Tuy nhiên, khi mới thành lập, nhà Nguyễn phải đối mặt với nhiều bất ổn về chính trị, nhất là loạn phỉ ở Bắc Bộ. Trong tình hình khan hiếm tư liệu hiện nay, tư liệu Hán Nôm ở đình Tân Chánh là minh chứng lịch sử cho chiến tích và quá trình bình định phỉ đảng của vua quan nhà Nguyễn trong buổi đầu kiến quốc. Nội dung nguồn tư liệu cung cấp một cách đầy đủ về các biện pháp đối phó của triều đình đối với lực lượng thổ phỉ nguy hiểm và hung tợn, đặc biệt là khi chúng cấu kết với cướp biển và giặc Tàu Ô đe doạ trực tiếp đến vấn đề an ninh quốc gia cả trên vùng đất liền và vùng lãnh hải. Từ kết quả khảo cứu được, bài viết góp thêm cơ sở dữ liệu khả tín để nghiên cứu tình hình tiễu trừ phỉ đảng của Việt Nam giai đoạn này.
Gieo vần là một phần quan trọng trong thơ cổ, không chỉ tạo nên nhịp điệu, tiết tấu, sự kết nối giữa các dòng thơ mà còn góp phần thể hiện cảm xúc và ý đồ nghệ thuật của thi nhân. Một trong những khoảng trống còn ít được quan tâm ở thơ chữ Hán Việt Nam là những bài thơ gieo vần trắc. Qua khảo sát những bài thơ ngũ ngôn, thất ngôn vần trắc của Nguyễn Phúc Miên Trinh trong bộ Vĩ Dạ hợp tập chủ yếu từ phương diện ngữ âm, chúng tôi nhận thấy những tác phẩm này có sự phong phú và đặc sắc trong xây dựng hình tượng và biểu đạt cảm xúc. Các bài thơ vần trắc của Miên Trinh có sự khác biệt so với mảng thơ vần bằng trong việc thể hiện những gam màu dương tính với những vận động mạnh mẽ hoặc những cảm xúc mãnh liệt. Từ đó, bài viết khẳng định ý việc vận dụng những tri thức ngữ âm vào phân tích thơ chữ Hán vần trắc là một hướng đi hứa hẹn nhiều kết quả.
TINH THẦN ‘TỨ HẢI GIAI HUYNH ĐỆ’ QUA THƠ CỦA SỨ THẦN VIỆT NAM TRIỀU NGUYỄN VIẾT TẶNG SỨ THẦN TRIỀU TIÊN TẠI DỊCH QUÁN TRIỀU ĐÌNH TRUNG QUỐC
Do hoàn cảnh lịch sử và bối cảnh địa chính trị văn hoá mà thời trung đại trong quan hệ bang giao với các nước khu vực văn hoá đồng văn, từ thế kỷ XV trở đi, tại triều đình phong kiến Trung Quốc, các sứ thần Việt Nam đã có sự giao lưu văn hoá với các sứ thần Triều Tiên và Lưu Cầu (Nhật Bản). Bài viết này sẽ đi sâu giới thiệu tinh thần “tứ hải giai huynh đệ” qua thơ của sứ thần Việt Nam triều Nguyễn (thế kỷ XIX) viết tặng sứ thần Triều Tiên tại dịch quán của triều đình Trung Quốc.
TOÁN HỌC VIỆT NAM BUỔI GIAO THỜI: TỪ SÁCH TOÁN HÁN NÔM SANG SÁCH TOÁN VIẾT BẰNG CHỮ QUỐC NGỮ
Bài viết trình bày một số khảo sát ban đầu về quá trình chuyển tiếp của toán học Việt Nam từ các sách toán viết bằng chữ Hán và chữ Nôm sang sách toán viết bằng chữ Quốc ngữ1. Qua đó sơ bộ tìm hiểu quá trình tiếp thu toán học từ Trung Hoa sang toán học châu Âu và những sáng tạo của người Việt trong học, dạy, nghiên cứu và ứng dụng toán học.
DỊCH KINH TOẢN YẾU ĐẠI TOÀN VỚI VIỆC TIẾP NHẬN KINH ĐIỂN NHO HỌC TẠI VIỆT NAM THỜI TRUNG ĐẠI
Dịch kinh toản yếu đại toàn là một trong 5 sách thuộc bộ Ngũ kinh toản yếu đại toàn, được Thám hoa Nguyễn Huy Oánh toản yếu trên cơ sở bộ Ngũ kinh đại toàn do nhóm Hồ Quảng thời Minh biên soạn. Nghiên cứu nội dung và mục đích toản yếu bộ Dịch kinh toản yếu đại toàn góp phần bổ sung và làm sáng tỏ việc tiếp nhận và luận giải kinh điển Nho học ở Việt Nam thời trung đại nói chung, cũng như việc tiếp nhận Dịch học ở Việt Nam nói riêng.
KHẢO CỨU LỊCH SỬ HÌNH THÀNH VÀ TRIỂN KHAI VIỆC THỰC HIỆN BỘ SƯU TẬP THÁC BẢN VĂN KHẮC HÁN NÔM VIỆT NAM (EFEO 1910 - 1944)
Thông qua sưu tập và khai thác những thông tin ghi chép bằng Pháp văn trong khoảng nửa đầu thế kỉ XX, kết hợp với phân tích một cách có hệ thống về các dãy kí hiệu và niên đại trên thác bản văn bia, bài viết này phục dựng lịch sử 35 năm (1910-1944) khi Viện Viễn Đông Bác Cổ Pháp (EFEO) tổ chức in rập 21.980 kí hiệu thác bản văn khắc Hán Nôm. Bài viết nêu ra hai giai đoạn sưu tầm tích cực: giai đoạn đầu kéo dài 10 năm (1910- 1920, với 11.000 thác bản) và giai đoạn sau cùng kéo dài 4 năm (1941-1944, với 6.000 thác bản); xen giữa là khoảng 20 năm ngưng trệ, chỉ bổ sung được 4.000 đơn vị. Về chính sách lựa chọn sưu tầm, trước năm 1932 EFEO thiên về sưu tầm văn bia có niên đại trước thời Nguyễn, từ năm 1933 trở đi mới mở rộng niên đại sưu tầm, chuyển trọng tâm sang văn bia thời Nguyễn.
TÌM HIỂU TƯ LIỆU BẰNG CẤP Ở MỘT SỐ ĐỊA PHƯƠNG TỈNH THANH HÓA
Tư liệu Bằng cấp là loại hình văn bản hành chính mang tính trung gian, vừa tuân thủ điển chế triều đình, vừa phản ánh thẩm quyền của quan lại địa phương trong quản lý xã hội. Bài viết tập trung khảo sát các Bằng cấp hiện còn tại một số địa phương tỉnh Thanh Hóa, phân tích đặc điểm hình thức và nội dung; tìm hiểu cơ chế vận hành của bộ máy nhà nước triều Nguyễn với sự kết hợp giữa tập quyền và phân quyền, sự phân hóa quân sự - hành chính, cùng chính sách nhân sự, bổng lộc. Qua đó, giới thiệu nguồn tư liệu Hán Nôm hữu ích phục vụ việc tìm hiểu lịch sử hành chính, cơ cấu quan lại và đời sống xã hội Việt Nam thế kỷ XIX.
TỪ Ô TRẦN VĂN TĂNG (1859 - ?) QUA TÀI LIỆU HÁN NÔM: MỘT CHÂN DUNG TRÍ THỨC BUỔI GIAO THỜI Á - ÂU
Bài viết khảo sát chân dung Từ Ô Trần Văn Tăng (1859 - ?), một trí thức trong bối cảnh Việt Nam cuối thế kỷ XIX - đầu thế kỷ XX, giai đoạn lịch sử đặc trưng bởi sự giao thoa văn hóa Âu - Á, giữa truyền thống Nho học và tư tưởng phương Tây. Dựa trên tài liệu Hán Nôm lưu trữ tại Viện Nghiên cứu Hán Nôm và Trung tâm Lưu trữ Quốc gia I, tác giả bài viết làm rõ tiểu sử và hành trạng của Ô Trần Văn Tăng và vai trò của ông trong quá trình dung hòa giữa bảo tồn giá trị truyền thống và tiếp biến văn minh phương Tây, góp phần định hình diện mạo trí thức Việt Nam đầu thế kỷ XX.
THIỀN SƯ THANH LÃNG KHOAN DỰC VÀ BÀI LONG THƯ TỊNH ĐỘ VĂN TỰ
Bài viết bước đầu khảo cứu về hành trạng Thiền sư Thanh Lãng Khoan Dực - vị Tăng thống Phật giáo dưới thời Lê Trung hưng và giới thiệu bài Long Thư Tịnh độ văn tự do chính ngài chấp bút. Đặt trong mối tương quan với tổng thể văn bản, dưới góc nhìn văn bản học và tư tưởng học Phật giáo, bài viết trình bày những giá trị thiết thực từ bài Tựa như một minh chứng cho tinh thần tu tập và hộ pháp của tăng sĩ thời Lê - Nguyễn, đồng thời phản ánh tính phổ cập, niềm tin sâu sắc vào pháp môn Tịnh độ trong giới tăng ni, Phật tử Phật giáo Việt Nam.
TÌM HIỂU VỀ MỘC BẢN CHÙA BẢO KHÁM (TỈNH HÀ NAM CŨ)
Lịch sử Phật giáo tỉnh Hà Nam cũ (tính đến trước ngày 1/07/2025) gắn liền với sự hình thành của nhiều ngôi chùa, như: chùa Bà Đanh, chùa Bầu, chùa Long Đội, chùa Địa Tạng Phi Lai, chùa Cảnh Phúc… Các chùa này đều có những đặc trưng, đóng góp riêng vào sự phát triển Phật giáo của tỉnh nói riêng và Phật giáo cả nước nói chung. Đặc biệt, một số chùa trong tỉnh còn giữ được mộc bản Phật giáo có giá trị. Những mộc bản này là di sản văn hóa quý giá, vừa là hiện vật vừa là tài liệu lưu giữ những giá trị lịch sử, tôn giáo và nghệ thuật của Phật giáo Việt Nam. Trong số những ngôi chùa đang lưu giữ mộc bản tại tỉnh, chùa Bảo Khám (Tế Xuyên) là ngôi chùa hiện có khối lượng mộc bản lớn. Bài viết khảo sát, thống kê và bước đầu giới thiệu về mộc bản hiện đang được lưu trữ tại chùa để làm rõ hơn về số lượng mộc bản, tên các bộ sách đã được khắc in, một số vị danh tăng có công san sắc mộc bản; đồng thời đối chiếu, thống kê giữa mộc bản hiện vật đang lưu tại chùa với thư tịch in khắc mộc bản đang được lưu trữ ở Viện Nghiên cứu Hán Nôm.
NGHIÊN CỨU MỘC BẢN PHẬT THUYẾT NHÂN QUẢ QUỐC NGỮ KINH TẠI CHÙA DÂU (BẮC NINH)
Nghiên cứu mộc bản kinh Phật đang là vấn đề quan trọng trong nghiên cứu lịch sử san khắc kinh sách ở Việt Nam nói riêng và nghiên cứu kinh sách, lịch sử và tư tưởng Phật giáo Việt Nam nói chung. Gần đây, nhiều bộ mộc bản ở các chùa được công nhận là Di sản Quốc gia Việt Nam, hoặc được Unesco vinh danh là di sản văn hóa, kí ức thế giới. Từ đó, để nhận thấy không chỉ giới nghiên cứu, học thuật trong nước đánh giá cao giá trị mộc bản mà thế giới cũng rất quan tâm. Trong những năm vừa qua, nhiều bài viết nghiên cứu về lịch sử thư tịch, về vấn đề văn bản từ mộc bản đến thư tịch và từ thư tịch đến mộc bản được nhiều nhà nghiên cứu quan tâm. Trong kho mộc bản tại chùa Dâu, với nhiều văn bản tín ngưỡng, tôn giáo, thì các văn bản kinh Phật cũng có những giá trị riêng biệt. Mộc bản Phật thuyết Nhân quả quốc ngữ kinh hiện đang lưu trữ tại chùa Dâu cũng là một văn bản quan trọng để tìm hiểu về đời sống Phật giáo Việt Nam. Bài viết khảo sát mộc bản bản Phật thuyết Nhân quả quốc ngữ kinh tại chùa Dâu, đồng thời nghiên cứu về ảnh hưởng tôn giáo và tín ngưỡng ở Việt Nam.
VĂN BIA HẬU HẢI DƯƠNG THẾ KỶ XVIII: TỪ TÍN NGƯỠNG ĐẾN ĐỜI SỐNG XÃ HỘI
Trong thế kỷ XVIII, văn bia Hậu Hải Dương phát triển mạnh mẽ với tổng số 439 văn bia, gấp gần ba lần so với kỷ XVII. Sự gia tăng này không chỉ phản ánh sự hưng thịnh của tín ngưỡng thờ Hậu mà còn cho thấy nhiều biến chuyển trong đời sống văn hóa - xã hội nông thôn vùng châu thổ Bắc Bộ. Nội dung văn bia Hậu Hải Dương thế kỷ XVIII phản ánh khá rõ nét và chân thực nhiều khía cạnh trong đời sống xã hội đương thời: từ khó khăn thời nội chiến, chế độ sưu thuế và quan dịch đến các hoạt động công ích của làng xã, chính sách an sinh cộng đồng, xây dựng các công trình dân sinh, cũng như việc trùng tu di tích tôn giáo…Với chức năng vừa là tư liệu ghi chép, phản ánh hoạt động tín ngưỡng, vừa là tư liệu xã hội học lịch sử, văn bia Hậu Hải Dương thế kỷ XVIII trở thành “tấm gương phản chiếu” cơ cấu tổ chức, quan hệ cộng đồng và phương thức vận của xã hội nông thôn truyền thống trong bối cảnh thời Lê - Trịnh. Bài viết này góp phần khẳng định giá trị của văn bia Hậu không chỉ trong lĩnh vực sử học, mà còn trong các hướng tiếp cận văn hóa
LƯỢC KHẢO CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU VỀ TÍN NGƯỠNG TỨ PHÁP
Tín ngưỡng Tứ Pháp là một tín ngưỡng cổ xưa, hình thành và lan tỏa trong một phạm vi không lớn và nằm gọn trong châu thổ Bắc Bộ. Đây là tín ngưỡng đặc sắc vì không chỉ sự gần gũi với tục thờ nữ thần, thờ các thần tự nhiên, mà các nghi lễ thờ cúng và hành lễ rất đặc sắc. Trong khoảng 100 năm qua, các học giả trong và ngoài nước đã dành sự quan tâm đối với tín ngưỡng Tứ Pháp và chùa Dâu - trung tâm và là nơi khởi phát của tín ngưỡng Tứ Pháp mà kết quả là các công trình sưu tầm, biên khảo, nghiên cứu. Bài viết này tổng thuật các công trình và kết quả nghiên cứu về tín ngưỡng Tứ Pháp và các vấn đề liên quan được các học giả công bố trong khoảng 100 năm qua.
YẾU TỐ PHONG THỦY TRONG VĂN XUÔI HÁN VĂN VIỆT NAM
Phong thuỷ là một trong những kiến thức mà con người dùng để xử lý, lựa chọn nơi cư trú sinh sống (dương trạch), hoặc nơi mai táng (âm trạch) để các đời con cháu được hưởng cát tường phú quý, phúc thọ bình yên. Tư tưởng này được các tác giả Hán Nôm Việt Nam thời trung đại phản ánh khá nhiều trong các tác phẩm văn xuôi. Bài viết này, tìm hiểu yếu tố phong thủy trong dòng văn xuôi Hán văn thời trung đại Việt Nam, nhằm góp phần làm rõ thêm tầm ảnh hưởng của phong thủy trong đời sống nhân dân.
Chùa Phật ở Việt Nam xuất hiện hầu hết tại các địa phương, từ những ngôi quốc tự của triều đình, ngôi đại danh lam, đến những ngôi chùa làng, mà ở mỗi ngôi chùa đó đều có ít nhất một quả chuông đồng. Cũng như bia chùa, mỗi chuông chùa đều có bài minh văn chữ Hán ghi về lí do và ý nghĩa việc đúc chuông, cùng người hưng công, công đức đúc chuông thờ Phật. Minh văn trên chuông là một bộ phận quan trọng trong kho tàng văn khắc Hán Nôm quý giá về Phật giáo ở Việt Nam trong lịch sử. Thời Trần (1225-1400) là thời kỳ Phật giáo hưng thịnh, chùa Phật được xây dựng khá nhiều ở khắp vùng miền, kể cả vùng biên viễn. Tuy nhiên, kiến trúc chùa thời Trần đến nay hầu như không còn nguyên vẹn, bởi phần lớn bị hủy hoại trong chiến tranh và thời gian, khí hậu khắc nghiệt. Tương tự như vậy, chuông chùa thời Trần vốn xuất hiện không ít, nhưng số còn lại đến nay cũng rất hiếm hoi. Bài viết tập trung giới thiệu về những quả chuông đồng cổ và minh văn trên chuông thời Trần ở khía cạnh niên đại, văn bản chuông, minh chuông, cùng ý nghĩa, giá trị tư liệu chuông thời Trần này.
CHỮ NÔM TÀY TRONG HỆ THỐNG VĂN BẢN TRUYỆN THƠ NÔM TÀY
Chữ Nôm Tày ra đời là một bước ngoặt trên con đường tiến tới văn minh của người Tày, nhằm thỏa mãn nhu cầu ghi chép ngày càng đa dạng, góp phần tích cực trong việc nâng cao địa vị của ngôn ngữ Tày. Bài viết triển khai trên cơ sở lý thuyết về văn tự học, tiến hành khảo sát ba mặt hình, âm, nghĩa của chữ Nôm trong hệ thống các văn bản truyện thơ Nôm Tày. Từ đó thống kê, đánh giá về số lượng chữ Nôm Tày tự tạo, chữ mượn Nôm Kinh (Việt), chữ mượn Hán, nhằm góp phần làm rõ thêm về vị thế của chữ Nôm Tày.
KHẢO SÁT HỆ THỐNG VĂN BẢN TRUYỆN THƠ NÔM KINH TRONG KHO SÁCH CỦA VIỆN NGHIÊN CỨU HÁN NÔM
Truyện thơ Nôm Kinh là loại truyện thơ viết bằng chữ Nôm của người Kinh. Bài viết để thống kê hệ thống văn bản truyện thơ Nôm Kinh về các mặt: số lượng truyện thơ, kí hiệu và số lượng văn bản. Từ đó, bài viết sẽ tiến hành phân loại hệ thống văn bản truyện thơ Nôm Kinh ở một số vấn đề như: kí hiệu, loại văn bản, niên đại, tác giả, chủ đề, của loại hình văn bản; giúp cho người đọc cái nhìn khái quát về hệ thống văn bản truyện thơ Nôm Kinh có trong kho sách của Viện Nghiên cứu Hán Nôm.
VĂN BIA THẾ KỈ XVIII Ở HẢI DƯƠNG (CŨ) - NGUỒN TƯ LIỆU VỀ TÍN NGƯỠNG THỜ HẬU
Bài viết này nghiên cứu về một số văn bia phản ánh tín ngưỡng thờ Hậu. Mẫu khảo sát được lựa chọn là hệ thống văn bia thế kỷ XVIII trên địa bàn tỉnh Hải Dương. Trong tổng số 439 bia Hậu, chúng tôi thực hiện nghiên cứu định tính theo loại hình tín ngưỡng, gồm các nhóm: Hậu Thần, Hậu Phật, Hậu tộc, Hậu Hiền. Bài viết phân tích sâu một số văn bia có nội dung sử liệu phong phú, và so sánh với mô hình cấu trúc của tín ngưỡng thờ Hậu, để từ đó phân suất nội hàm cấu trúc và các yếu tố văn hóa đặc thù của từng trường hợp. Kết quả nghiên cứu cho thấy, các loại hình Hậu cơ bản đã định hình và phát triển ở thế kỷ XVIII. Song khi càng mở rộng phạm vi thực hành tín ngưỡng thì cộng đồng ngày càng phải uyển chuyển để phù hợp với mô hình văn hóa, mô hình kinh tế của bên cung tiến và cộng đồng tín ngưỡng. Đặc biệt, bài viết này còn phát hiện thêm hiện tượng “gói Hậu tập thể” và hiện tượng “tòng tự /従祀”, “phối hưởng” như là gói hỗ trợ thêm cho ngôi Hậu.
MINH ĐỊNH Ý NGHĨA CỦA CHỮ “HẬU” TRONG TỤC THỜ HẬU
Thờ Hậu là phong tục lâu đời của Việt Nam. Về ý nghĩa của chữ “Hậu” (các tư liệu hiện biết đã ghi nhận 4 mã chữ 后,後,候,厚), trước nay đã có nhiều người đề cập với những kết luận vừa tương đồng, vừa dị biệt. Trong số đó, phần lớn các nhận định tuy ít nhiều hợp lý, nhưng chưa thực sự đủ đầy, khách quan. Trên cơ sở tìm hiểu một số nội dung được ghi chép trong các văn bản Hán Nôm, kết hợp với tra cứu các tư liệu khả tín, bài viết này được hình thành với mục đích tiến thêm một bước xác định tất cả những ý nghĩa của chữ “Hậu” hiện biết trong tục thờ Hậu, ngõ hầu minh định một khái niệm căn bản trong phong tục này.
TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU KINH ĐIỂN TAM LỄ Ở TRUNG QUỐC VÀ VIỆT NAM ĐẦU THẾ KỶ XXI
Kinh điển Tam lễ là từ gọi chung ba bộ kinh điển Nho giáo về Lễ, gồm có Chu lễ, Lễ kinh, Lễ ký. Kinh điển Tam lễ đã được học giới nghiên cứu từ nhiều góc độ, mức độ, phương pháp và công bố trên nhiều loại hình. Trong đó, những nghiên cứu trong thế kỷ XX đã tổng thuật và đánh giá. Trong bài viết này, tập hợp và nhận xét thành tựu nghiên cứu về kinh điển Tam lễ ở Trung Quốc và Việt Nam thuộc các hướng nghiên cứu trong văn hiến học vào đầu thế kỷ XXI, đồng thời tìm khoảng trống nghiên cứu, đề xuất các hướng nghiên cứu cần thiết đối với văn hóa xã hội đương đại.
MỐI QUAN HỆ HOÀNG TỘC VỚI PHẬT GIÁO VIỆT NAM THẾ KỶ XVII (NGHIÊN CỨU TRƯỜNG HỢP HAI THIỀN SƯ VŨ KHẮC MINH VÀ VŨ KHẮC TRƯỜNG Ở CHÙA ĐẬU, THƯỜNG TÍN)
Phật giáo Việt Nam thế kỷ XVII, tuy không cực thịnh như thời Lý - Trần, song vẫn luôn đóng vai trò quan trọng trong lịch sử và văn hóa Việt Nam. Thời kỳ này Phật giáo có sự hỗn dung, hòa nhập với văn hóa dân gian, tiếp thu nhiều yếu tố có tính chất phong tục, tín ngưỡng dân gian bản địa, nổi bật là hình tượng Phật Tứ Pháp. Sự thịnh hành của tín ngưỡng thờ Tứ Pháp trong thế kỷ XVII, đánh dấu vai trò, ảnh hưởng quan trọng của tầng lớp quý tộc, đặc biệt là các cung tần trong phủ chúa Trịnh đối với sự phát triển của văn hóa Phật giáo. Qua nghiên cứu trường hợp hai thiền sư Vũ Khắc Minh và Vũ Khắc Trường ở chùa Đậu, Thường Tín, Hà Nội, bài viết góp phần làm sáng tỏ hơn mối quan hệ giữa hoàng tộc đối với Phật giáo Việt Nam thế kỷ XVII
NGHIÊN CỨU CHỮ HÁN DỊ TỰ ĐỒNG HÌNH DỊ ÂM NGHĨA TRONG HÁN VĂN VIỆT NAM
Việc nghiên cứu chữ Hán trong lĩnh vực văn tự học đã triển khai ở các góc độ dị tự, dị thể, tục tự,... Vấn đề nghiên cứu một số dị tự mà người Việt xưa khi dùng chữ Hán đã sáng tạo ra như: thượng/hạ; cao/sào; việt/huật, v.v… cũng như một số chữ do giản hóa, tỉnh lược, dùng thông bộ kiện mà vô tình đồng hình. Bài viết này là một nghiên cứu triển khai về hiện tượng dị tự Việt tạo trong kho tư liệu Hán Nôm Việt Nam, làm cơ sở cho các nghiên cứu khác về văn tự học sau này. Bài viết này đặt vấn đề nghiên cứu các chữ đồng hình dị âm dị nghĩa trong sự so sánh giữa chữ Hán ở Việt Nam với chữ Hán ở Trung Hoa, cũng như khu vực đồng văn.
PHÂN TÍCH TẦN SỐ VÀ HIỆU SUẤT SỬ DỤNG CỦA CHỮ NÔM TỰ TẠO TRONG NĂM BỘ TỪ THƯ HÁN NÔM CỔ HƯỚNG ĐẾN VIỆC HÌNH THÀNH BẢNG PHÂN CẤP
Nghiên cứu này phân tích tần số và hiệu suất sử dụng của chữ Nôm tự tạo trong năm bộ từ thư Hán Nôm cổ của Việt Nam, bao gồm Chỉ Nam ngọc âm giải nghĩa, Nhật dụng thường đàm, Tự Đức thánh chế tự học giải nghĩa ca, Đại Nam quốc ngữ và Nam phương danh vật bị khảo nhằm đánh giá số lượng, quy luật sử dụng và đặc điểm hiệu dụng, hướng đến việc đề xuất một bảng phân loại chữ Nôm tự tạo thường dùng và thông dụng. Bằng phương pháp định lượng, nghiên cứu so sánh tần suất, tỷ lệ bao phủ của chữ Nôm tự tạo và chữ Hán, làm rõ sự khác biệt về phạm vi sử dụng và mức độ chuẩn hóa. Kết quả cho thấy, chữ Hán có xu hướng được ưu tiên trong các khái niệm trừu tượng, chuyên môn, trong khi chữ Nôm tự tạo thường được dùng cho từ ngữ thông dụng. Từ đó, nghiên cứu đề xuất bảng phân loại chữ Nôm tự tạo theo cấp độ thường dùng và thông dụng, cung cấp công cụ hữu ích cho việc học tập và nghiên cứu chữ Nôm.
LƯỢC SỬ VĂN BẢN THƠ CA VIẾT VỀ VIỆT NAM CỦA CÁC TÁC GIẢ TRUNG QUỐC THỜI NHÀ THANH
Bài viết này tiến hành khảo cứu và thống kê các văn bản thơ ca của các tác giả Trung Quốc thời nhà Thanh có nội dung liên quan đến Việt Nam. Thông qua việc phân tích các văn bản thơ được sáng tác trong ba giai đoạn chính của triều đại nhà Thanh (đầu, giữa và cuối triều), nghiên cứu bước đầu làm sáng tỏ các biểu hiện của giao lưu văn hóa, chính trị giữa Trung Quốc và Việt Nam trong bối cảnh lịch sử cụ thể. Qua đó, bài viết góp phần lý giải sâu hơn mối quan hệ lịch sử, văn hóa và ngoại giao giữa hai quốc gia trong thời kỳ này. Đồng thời, nghiên cứu cũng đề cập đến hiện trạng tồn tại của các văn bản thơ, đặc biệt là các bản mộc bản và bản in thạch bản, nhằm nhấn mạnh tầm quan trọng của việc bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa tư liệu của hai dân tộc.
VÀI DẤU VẾT VĂN CHƯƠNG CHIÊU ANH CÁC Ở HOA NAM
Căn cứ vào các tư liệu hiện có ở Trung Quốc, bài viết chỉ ra một số chi tiết sai lầm và thiếu sót trong các thư tịch cổ Việt Nam về tác giả và tác phẩm văn chương Chiêu Anh Các, ví dụ Uông Hậu Lai 汪後來 trước nay đều được ghi là Uông Hễ Lai 汪徯來, hay ba bài thơ Hà Tiên thập vịnh của Hoàng Khoan chưa được học giới Việt Nam biết tới.
BƯỚC ĐẦU TÌM HIỂU TÍNH CHẤT “MĨ THỨ” TRONG PHÚ VIỆT NAM THỜI TRUNG ĐẠI - QUA KHẢO SÁT QUẦN HIỀN PHÚ TẬP
“Mĩ thứ” là quan niệm về chức năng văn học của Nho gia, quan niệm “mĩ thứ” trong văn học cổ Việt Nam đã được kế thừa từ văn học, tư tưởng cổ đại Trung Quốc. Ở Việt Nam thời trung đại, phú là một thể loại quen thuộc, được sử dụng rộng rãi trong khoa cử và sáng tác. Quần hiền phú tập 群賢賦集 là một trong những tuyển tập về phú đặc sắc ghi chép lại những tác phẩm phú thời Trần, Hồ, Hậu Lê. Những tác phẩm tràn đầy niềm tự hào về những chiến công oai hùng của thời đại, cũng thể hiện rõ tính “gián nghị” đối với vua chúa. Quan niệm “mĩ thứ” thể hiện rất rõ trong tác phẩm đã góp phần phản ánh sự thực lịch sử và diễn biến tư tưởng trong xã hội Việt Nam thời trung đại.
NHỮNG VẤN ĐỀ XÃ HỘI VÀ THI PHÁP THỂ LOẠI TRUYỆN TRUYỀN KỲ ĐÔNG Á
Truyền kỳ là thể loại truyện ngắn trung đại lưu truyền khắp các nước Đông Á: Trung Quốc, Việt Nam, Nhật Bản, Hàn Quốc. Đây là một thể loại có những thành tựu nổi bật, thể hiện sự giao lưu văn hóa mạnh mẽ và sự gần gũi giữa các nền văn học trong khu vực. Đã có khá nhiều công trình nghiên cứu về thể loại này, trong đó có những công trình nghiên cứu so sánh trong hai, ba nền văn học khác nhau. Tuy nhiên còn khá nhiều ngộ nhận, nhiều thắc mắc về vấn đề này, ngay cả những điều cơ bản nhất, như: Thế nào là truyện truyền kỳ? Cơ sở xã hội của truyện truyền kỳ là gì? Truyện truyền kỳ có phải là tất cả các loại truyện có yếu tố ma quái thời trung đại? Ma quái là tư duy của tác giả truyện truyền kỳ hay chỉ là thủ pháp? Sức hấp dẫn của truyện truyền kỳ là gì? Bài viết này đi vào khảo sát tư liệu tổng quát về truyện truyền kỳ Đông Á, trong đó trọng tâm là 2 tác phẩm Kim Ngao tân thoại của Kim Thời Tập (Hàn Quốc) và Truyền kỳ mạn lục của Nguyễn Dữ (Việt Nam) để bước đầu thử giải quyết các vấn đề ấy.
VIỆT NHẬT THÔNG THƯ - MỘT SỐ VẤN ĐỀ CẦN TRAO ĐỔI
Công trình Việt Nhật thông thư - Các bức quốc thư bang giao giữa chính quyền Đàng Trong với Nhật Bản thế kỷ XVI - XVII do NXB. Hà Nội ấn hành năm 2022 được Võ Vinh Quang (VVQ) sưu tầm, phiên dịch, chú thích làm tư liệu phục vụ cho đề tài Lịch sử Việt Nam, Tập 11 (Đàng Trong 1558 - 1771), mã số KHXH-LSVN.11/14-18 do Đỗ Bang làm chủ nhiệm và Hội Khoa học lịch sử tỉnh Thừa Thiên Huế là cơ quan chủ trì đề tài. Đáng tiếc là số tư liệu quý hiếm này, trong quá trình biên dịch lại mắc phải rất nhiều lỗi. Để rộng đường dư luận, sau đây chúng tôi xin dẫn ra một số lỗi ở cuốn sách để bạn đọc tham khảo.
NGHIÊN CỨU TỪ ĐIỆP ÂM TRONG TRUYỀN KÌ MẠN LỤC TỪ VĂN BẢN HÁN SANG VĂN BẢN NÔ
Truyền kì mạn lục (TKMK) được Nguyễn Dữ viết bằng chữ Hán trong thế kỉ XVI và đồng thời được Nguyễn Thế Nghi giải âm bằng chữ Nôm cũng trong thế kỉ này. Bài viết nghiên cứu từ điệp âm (ĐÂ) trong TKML của Nguyễn Dữ trên các phương diện số lượng, tần suất, mối tương quan về nghĩa của từ ĐÂ và nghĩa yếu tố cơ sở, chức năng ngữ pháp và ý nghĩa biểu đạt, sự giao thoa với từ ngữ trong tiếng Việt. Sự chuyển dịch từ ĐÂ trong TKML từ văn bản Hán sang văn bản Nôm được nghiên cứu nhằm góp phần tìm hiểu chi tiết hơn về phương thức giải âm, đặc trưng tiếng Việt và chữ Nôm thế kỉ XVI. Bài viết đồng thời khuyến nghị việc biên soạn công cụ tra cứu từ ngữ cổ trong tác phẩm văn chương cổ điển trên cơ sở khảo sát mục tra cứu từ chuyển dịch trong từ điển tiếng Việt