Tạp chí của Viện Sử học, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam
Vietnam Academy of Social Sciences (VASS)
After publishing the articles, the JHS generally owns the copyright. Special cases, JHS and author together own copyright.
Trương Đăng Quế với công cuộc đạc điền ở Nam Kỳ năm 1836
Công cuộc đạc điền ở Nam Kỳ (1836) là một trong những bước ngoặt quan trọng công tác quản lý đất đai, điều hành đất nước dưới triều Nguyễn, đã có tác động tới tình hình kinh tế, chính trị, văn hoá, xã hội, an ninh, quốc phòng ở Nam Kỳ nói riêng và cả nước nói chung. Vua Minh Mệnh đã quyết tâm thực hiện công cuộc đạc điền, với mong muốn là đem lại lợi ích cho nhân dân, quốc gia, dân tộc. Theo đó, Trương Đăng Quế có vai trò quan trọng trong việc thực hiện công cuộc đạc điền ở Nam Kỳ 1836.
Đấu tranh ngoại giao của nước Mỹ đối với Anh trong việc bảo vệ thương mại hàng hải thời kỳ chiến tranh Napoleon (1803-1815)
Trong cuộc chiến tranh chống lại nước Pháp do Napoleon tiến hành ở lục địa châu Âu (1803-1815), với mục tiêu ngăn cản nguồn lực thương mại từ bên ngoài hỗ trợ cho đối thủ, nước Anh thực hiện ngăn cản tàu bè các nước trung lập buôn bán với Pháp, trong đó có tàu bè nước Mỹ. Hành động đó của nước Anh đã làm tổn hại nền ngoại thương, xâm phạm danh dự quốc gia đối với Mỹ. Để bảo vệ hoạt động buôn bán cho tàu buôn của mình, nước Mỹ mở cuộc đấu tranh ngoại giao với nước Anh. Mục tiêu của cuộc đấu tranh không chỉ hướng tới đảm bảo quyền tự do buôn bán trên biển cho tàu bè nước Mỹ mà còn bảo vệ lợi ích, danh dự của dân tộc/quốc gia trên trường quốc tế. Kết quả, nước Mỹ từng bước khẳng định xu thế tự do mặt biển của một chủ thể mới trong cộng đồng quốc tế.
PGS.TS. Lê Thành Nam; TS. Trần Thị Quế Châu; TS. Nguyễn Tuấn Bình
Vài nét về dòng họ Nguyễn Tiến ở Ninh Hiệp, Gia Lâm, Hà Nội
Bài viết giới thiệu quá trình hình thành và phát triển của dòng họ Nguyễn Tiến ở Ninh Hiệp, Gia Lâm, Hà Nội, từ nguồn gốc di cư đến việc định cư, vai trò của họ tộc trong đời sống kinh tế, văn hóa và xã hội địa phương, đến đóng góp của dòng họ trong việc chuyển đổi kinh tế của Ninh Hiệp từ nông nghiệp sang thương nghiệp. Bài viết cũng trình bày truyền thống hiếu học, giữ gìn giá trị văn hóa thông qua các nghi lễ, quy ước, hoạt động cộng đồng, hoạt động khuyến học, mô hình kinh tế thân tộc dựa trên tinh thần đoàn kết, tương trợ và hướng nghiệp cho thế hệ trẻ. Qua đó khẳng định vai trò bền vững của họ tộc như một thiết chế xã hội đặc trưng trong quá trình phát triển của Ninh Hiệp hiện nay.
PGS.TS. Nguyễn Đức Chiện; NCS. Lê Quý Dương; NCS. Tạ Thị Hà Ly
Thái độ của vương triều Minh đối với vương triều Mạc đầu thế kỷ XVI
Nắm được thông tin nhà Mạc đã thay thế nhà Lê, vua Minh Thế Tông đã sai bộ Lễ và bộ Binh chủ trì về tình hình Đại Việt. Trong nội bộ triều Minh hình thành hai khuynh hướng là can thiệp và không can thiệp vào tình hình Đại Việt. Nhóm chủ trương can thiệp vào Đại Việt bằng quân sự là quan lại cấp cao trong triều đình, thực chất là tái xâm lược Đại Việt. Nhóm chủ trương không can thiệp vào Đại Việt là quan chức địa phương gần biên giới Đại Việt. Trong quá trình bàn thảo, nhiều quan chức cấp cao của phái chủ chiến dần thay đổi thái độ từ can thiệp sang không can thiệp. Trước tình hình đó, Mạc Đăng Dung và triều Mạc đã từng bước thi hành các biện pháp vừa mềm dẻo, vừa nguyên tắc để tránh được một cuộc chiến tranh Đại Minh-Đại Việt.
Nhật Bản 1842-1912: Hóa giải nguy cơ, vượt lên thách thức
Từ giữa thế kỷ XIX, Nhật Bản phải đối mặt với nguy cơ xâm lược ngày càng lớn từ các nước phương Tây. Trước tình hình đó, các chính quyền cai trị tại Nhật Bản triển khai nhiều đối sách khác nhau nhằm bảo vệ an ninh quốc gia. Trong khi Mạc phủ Tokugawa lựa chọn cách tiếp cận thỏa hiệp có tính toán, chính quyền Minh Trị mạnh dạn tiến hành cải cách toàn diện nhằm hiện đại hóa đất nước và tạo ra thế và lực mới đối phó với các mối đe dọa. Trong khi sự linh hoạt của Mạc phủ giúp hóa giải các nguy cơ trước mắt, chính sách cải cách dưới thời Minh Trị không chỉ tạo ra sức mạnh thực sự để bảo vệ đất nước và mà còn tạo đà để Nhật Bản vươn lên trở thành một cường quốc. Trường hợp của Nhật Bản là bài học quan trọng về ngoại giao giải quyết khủng hoảng và chiến lược phát triển đất nước trong thế bị bao vây.
Đại thắng mùa Xuân năm 1975 và những tác động đến quan hệ Hàn - Mỹ
Bài viết tập trung phân tích ảnh hưởng của Đại thắng mùa Xuân năm 1975 đến quan hệ đồng minh giữa Mỹ và Hàn Quốc. Thất bại của Mỹ tại Việt Nam làm dấy lên lo ngại về độ tin cậy trong cam kết an ninh của Washington, buộc Hàn Quốc đẩy mạnh chính sách tự lực quốc phòng, hiện đại hóa quân đội, phát triển công nghiệp quốc phòng nội địa và đa dạng hóa quan hệ đối ngoại nhằm giảm bớt sự phụ thuộc vào Mỹ. Nghiên cứu này không chỉ làm rõ vai trò của Đại thắng mùa Xuân năm 1975 đối với việc định hình lại chiến lược quốc tế của Mỹ tại khu vực, mà còn cung cấp góc nhìn mới về cách đồng minh Hàn Quốc thích nghi với tình hình mới bằng các chính sách tự chủ và ngoại giao đa phương.
Chức quan Tổng đốc trong quan chế triều Nguyễn: Nhìn từ cuộc cải cách hành chính thời Minh Mệnh
Vua Minh Mệnh khi bắt đầu cầm quyền, đã từng bước cải cách cấu trúc chính quyền trung ương trong khoảng 10 năm. Khi thời cơ đã chín muồi, cuộc cải cách hành chính ở địa phương được triển khai trong hai năm 1831-1832, qua đó vua Minh Mệnh đã hoàn thiện tổ chức bộ máy nhà nước triều Nguyễn, đưa triều đại này đi đến giai đoạn thịnh trị nhất trong lịch sử thống trị của mình. Khi cải cách hành chính ở địa phương, chức danh Tổng đốc đã được thiết lập, là chức vụ của người đứng đầu tỉnh/liên tỉnh trực thuộc triều đình trung ương. Bài viết tập trung tìm hiểu một số khía cạnh liên quan đến phạm vi quyền lực, sức ảnh hưởng của chức quan Tổng đốc, qua đó góp phần nhìn nhận rõ nét hơn tính chất của bộ máy nhà nước triều Nguyễn trong giai đoạn đỉnh cao thịnh trị thời vua Minh Mệnh.
Mối quan hệ giữa chính quyền Pháp và chế độ quan lang ở tỉnh Hòa Bình thời Pháp thuộc (tiếp theo và hết)
Bài viết trình bày về tổ chức bộ máy quản lý hành chính tỉnh Hòa Bình, một tỉnh mới được hình thành dưới thời Pháp thuộc. Bộ máy hành chính này ngoài hệ thống của Pháp, hệ thống Nam triều như các tỉnh khác ở Bắc Kỳ, còn hiện diện hệ thống quản lý truyền thống của người Mường, đứng đầu là các quan lang. Mặc dù có những hạn chế trong bộ máy quản lý, người Pháp vẫn chấp nhận duy trì và lợi dụng chế độ lang đạo của người Mường nhằm bảo đảm sự ổn định xã hội mà không cần đầu tư nhiều nguồn lực của chính quyền Pháp. Bài viết sẽ làm rõ mối quan hệ giữa chính quyền Pháp và chế độ lang đạo tỉnh Hòa Bình trước năm 1945.
Đại đoàn kết dân tộc trong Cách mạng tháng Tám 1945 và thực hiện chính sách dân tộc trong kỷ nguyên mới hiện nay
Trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ tổ quốc, đoàn kết dân tộc và xây dựng khối đại đoàn kết toàn dân tộc được xem là kim chỉ nam cho mọi chiến lược phát triển đất nước. Chính vì lẽ đó, từ khi thành lập đến nay, Đảng và Nhà nước ta luôn kiên định với chiến lược xuyên suốt và cốt lõi là bảo đảm nguyên tắc các dân tộc bình đẳng, tăng cường quan hệ tốt đẹp giữa nhân dân các dân tộc, thực hiện thành công chiến lược đại đoàn kết toàn dân tộc, xây dựng cộng đồng quốc gia Việt Nam thống nhất, vững mạnh dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam. Kết quả của chiến lược này đã góp phần tạo nên sức mạnh vĩ đại của toàn dân tộc, làm nên cuộc Cách mạng Tháng Tám năm 1945, đưa Việt Nam từ một nước thuộc địa, nửa phong kiến trở thành quốc gia độc lập, tự do; nối tiếp mạch nguồn đó, nhân dân ta dưới sự lãnh đạo của Đảng tiếp tục làm nên nhiều chiến công hiển hách, xây dựng và bảo vệ vững chắc Tổ quốc Việt Nam, vững bước tiến vào kỷ nguyên mới. Trong bối cảnh hiện nay, để đại đoàn kết toàn dân tộc tiếp tục là giá trị tinh thần tạo nên nền tảng sức mạnh to lớn của quốc gia, chính sách dân tộc cần đặt mục tiêu cốt lõi là gắn kết quan hệ giữa các tộc người với nhau và với cộng đồng quốc gia - dân tộc, củng cố ý thức quốc gia, xây dựng cộng đồng dân tộc Việt Nam thống nhất.
Một số làng nghề buôn trâu bò ở trung du và đồng bằng Bắc Bộ thời cận - hiện đại
Trong các nghề buôn truyền thống của người Việt ở trung du và châu thổ Bắc Bộ Việt Nam, nghề buôn bán trâu bò còn ít được quan tâm nghiên cứu. Các công trình đã xuất bản chủ yếu đề cập đến buôn bán trâu bò trong truyền thống, chưa có cái nhìn hệ thống để làm bật các khía cạnh: cơ sở hình thành nghề, cách thức thực hành, các đặc điểm và đặc thù, quá trình suy giảm, chuyển đổi nghề từ hòa bình lập lại đến nay, cũng như sự năng động thích ứng, thích nghi của người dân các làng có nghề này trong bối cảnh hiện nay. Dựa trên khảo cứu thực địa, kết hợp với tư liệu của các công trình sử học, dân tộc học đã công bố, bài viết này giới thiệu một số làng ở đồng bằng Bắc Bộ có nghề buôn trâu bò, để thấy được những đặc điểm của nghề này trong quá khứ và sự biến đổi của nghề trước những biến chuyển về kinh tế - xã hội; qua đó, góp phần hiểu thêm các đặc điểm về kinh tế, làng xã từ truyền thống đến hiện nay.
PGS.TS. Bùi Xuân Đính; PGS.TS. Nguyễn Thị Thanh Bình
Hệ thống bi ký Champa vùng Panduranga - Tư liệu và nhận thức
Vùng đất Ninh Thuận và Bình Thuận xưa thuộc tiểu quốc Panduranga vào thời kỳ Champa. Một tiểu quốc từng giữ vai trò quan trọng lịch sử Champa lẫn vùng Đông Nam Á, gắn liền với nhiều vương triều, thế lực chính trị tồn tại liên tục từ thế kỷ thứ 7 đến thế kỷ 19. Vùng đất này tồn tại rất nhiều dấu tích khảo cổ học của vương quốc cổ Champa, trong đó nổi bật là hệ thống các bi ký Champa với mức độ dày đặc và đa dạng về niên đại trải dài qua các thời kỳ lịch sử. Bài viết tập trung khảo tả các bi ký thuộc bốn nhóm ở các thời kỳ Virapura, Paramesvaravarman I, giai đoạn chiến tranh với Khmer và Jaya Sinhavarman III (thế kỷ XIII - XIV). Đây là các nhóm bi ký có hệ thống về niên đại, sự kiện lịch sử và có ý nghĩa quan trọng trong việc “phục dựng” lịch sử của vùng đất Panduranga trong lịch sử.
TS. Đỗ Trường Giang; ThS. Đổng Thành Danh
Vài nét về phong trào công giáo yêu nước ở Nam Định trong giai đoạn đầu của cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp
Tổ chức Việt Nam Công giáo cứu quốc được thành lập sau Cách mạng Tháng Tám 1945 là một biểu hiện rõ nét của tinh thần đoàn kết dân tộc giữa chính quyền cách mạng và người Công giáo. Từ cách tiếp cận lịch sử và chính trị, bài viết nhằm phân tích trường hợp tổ chức Công giáo yêu nước ở Bắc bộ, đặc biệt là ở Nam Định (nay thuộc tỉnh Ninh Bình) như một minh chứng sinh động cho mối quan hệ giữa đức tin và lòng yêu nước.
Biến đổi kinh tế và tiêu dùng ở Mỹ thập niên 1970-1980
Nước Mỹ thập niên 1970 và 1980 có nhiều thay đổi lớn về kinh tế và xã hội. Nếu như nước Mỹ thập niên 1970 phải đối mặt với những thách thức kinh tế như lạm phát và khủng hoảng năng lượng thì thập niên 1980 chứng kiến sự hồi sinh của tăng trưởng và niềm tin. Bằng phương pháp nghiên cứu tiếp cận từ góc độ lịch sử kết hợp với các phương pháp thống kê, các kết quả nghiên cứu xã hội học, bài viết phân tích, lý giải xu hướng và quan niệm tiêu dùng ở nước Mỹ thập niên 1970 và 1980, thời kỳ được xem là bước đệm quan trọng trước khi chuyển sang giai đoạn toàn cầu hóa của thập niên 1990 và trở thành siêu cường duy nhất với sức mạnh chính trị, quân sự, kinh tế.
Vai trò của Tổng thống Joe Biden trong việc thúc đẩy quan hệ đối tác chiến lược Mỹ - Ấn Độ
Dưới thời Tổng thống Joe Biden, quan hệ Mỹ - Ấn Độ đã được tăng cường đáng kể, phản ánh cam kết chung của hai nước đối với việc duy trì ổn định tại khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương, hợp tác quốc phòng, tăng trưởng kinh tế và giải quyết các thách thức toàn cầu. Việc chính quyền Biden chú trọng đến Ấn Độ cho thấy tầm quan trọng then chốt của quan hệ song phương này trong việc thúc đẩy một trật tự quốc tế dựa trên luật lệ. Bài viết phân tích các chiều cạnh đa dạng trong quan hệ Mỹ - Ấn Độ dưới thời Tổng thống Biden, cũng như vai trò của Tổng thống Joe Biden trong việc thúc đẩy quan hệ đối tác chiến lược Mỹ-Ấn Độ.
Đường đến sự kiện vịnh Bắc Bộ (8-1964) qua tư liệu của Mỹ
Tháng 8-1964, Mỹ đã dựng lên sự kiện Vịnh Bắc Bộ nhằm tạo thành công một cái cớ để công khai mở rộng cuộc tấn công phá hoại ra miền Bắc Việt Nam, ngăn chặn sự chi viện của Việt Nam Dân chủ Cộng hòa cho lực lượng Quân giải phóng miền Nam. Từ năm 1961 đến tháng 8-1964, Mỹ đã liên tiếp có những hành động để từng bước biến sự kiện Vịnh Bắc Bộ thành “hiện thực”. Mặc dù, sự kiện Vịnh Bắc Bộ là sự lừa dối của Chính quyền Lyndon B.Johnson nhưng nó đã có tác động lớn đến chính sách của Mỹ trong cuộc chiến tranh xâm lược Việt Nam. Nó đã giúp Tổng thống Johnson nhận được sự ủng hộ của Quốc hội và giới cầm quyền để công khai tiến hành cuộc chiến tranh phá hoại miền Bắc Việt Nam. Đồng thời, biến cố Vịnh Bắc Bộ cũng để lại nhiều bài học kinh nghiệm cho việc bảo vệ đất nước hiện nay.
Mối quan hệ giữa chính quyền Pháp và chế độ quan lang ở tỉnh Hoà Bình thời Pháp thuộc
Bài viết trình bày về tổ chức bộ máy quản lý hành chính tỉnh Hòa Bình, một tỉnh mới được hình thành dưới thời Pháp thuộc. Bộ máy hành chính này ngoài hệ thống của Pháp, hệ thống Nam triều như các tỉnh khác ở Bắc Kỳ, còn hiện diện hệ thống quản lý truyền thống của người Mường, đứng đầu là các quan lang. Mặc dù có những hạn chế trong bộ máy quản lý, người Pháp chấp nhận duy trì và lợi dụng chế độ lang đạo của người Mường nhằm bảo đảm sự ổn định xã hội mà không cần đầu tư nhiều nguồn lực của chính quyền Pháp. Bài viết sẽ làm rõ mối quan hệ giữa chính quyền Pháp và chế độ lang đạo tỉnh Hoà Bình trước năm 1945.
Biển trong cấu trúc địa - chính trị Đại Nam thời Minh Mệnh
Bài viết này tìm kiếm vai trò và sự vận hành của yếu tố biển trong khung cảnh địa chính trị Đại Nam của hoàng đế Minh Mệnh. Nếu Gia Long là vị vua hoàn thành quá trình thống nhất lãnh thổ thì Minh Mệnh, có vai trò đặc biệt quan trọng trong việc định hình sự kết nối hành chính và xác lập các bản sắc mới thống nhất cho dải đất hình chữ S. Biển, đặc biệt là việc có được toàn bộ dải đất phía đông của Đông Nam Á lục địa, với hơn 3.000 km đường bờ biển, là một trong các yếu tố trung tâm của sự vận hành địa chính trị Đại Nam của Minh Mệnh. Biển tham dự vào việc xác lập cấu trúc hành chính; định hình hoạt động khai thác tài nguyên, giao thương, thông tin liên lạc, vận tải; và xác lập chính sách lãnh thổ, chủ quyền lãnh thổ, an ninh quốc gia, quan hệ quốc tế. Chính vì thế, việc định vị biển trong tư duy địa chính trị đầu thế kỷ XIX có ý nghĩa lớn, không chỉ giúp hiểu hơn về sự vận hành của không gian lãnh thổ, chính trị mới mà còn là chìa khoá để tìm hiểu về ý nghĩa của biển trong sự vươn lên và xác lập bản sắc chính trị của Việt Nam ở thế kỷ XIX.
Triều cống và thương mại trong quan hệ giữa nhà Lê - Trịnh và nhà Thanh (1660-1787)
Quan hệ giữa nhà Lê - Trịnh và nhà Thanh (1660-1787) không chỉ là một trật tự chính trị thuần túy, mà còn phải được nhìn như một cơ chế kép, nơi nghi lễ và thương mại cùng tồn tại. Triều cống, vốn được xem là biểu tượng khẳng định quyền uy “thiên triều - phiên thuộc”, trong thực tế lại vận hành như một kênh trao đổi hàng hóa được nghi lễ hóa với từng chi tiết được định lượng chặt chẽ. Biên mậu đường bộ phản ánh sự giằng co thường trực giữa quản lý chính trị và nhu cầu sinh kế, khi các cửa quan vừa bị niêm phong bởi mệnh lệnh trung ương, vừa buộc phải mở ra dưới sức ép của thương nhân vùng biên. Thương mại đường biển, đặc biệt qua mặt hàng gạo, cho thấy Đại Việt không chỉ tham gia mà còn trở thành mắt xích thiết yếu trong chuỗi cung ứng lương thực của khu vực. Qua đó, có thể thấy quyền lực chỉ bền vững khi được nâng đỡ bằng lợi ích, và nghi lễ chỉ có ý nghĩa khi chuyên chở được thực chất. Triều cống và thương mại, vì thế, không phải hai vế đối lập, mà là hai mặt của một tiến trình, nơi cả Đại Việt lẫn nhà Thanh cùng thương lượng để duy trì trật tự khu vực.
Những biến đổi trong chăn nuôi đại gia súc ở Việt Nam dưới thời Pháp thuộc (tiếp theo và hết)
Trước khi Pháp xâm lược, ngành chăn nuôi ở Việt Nam chủ yếu mang tính tự cung tự cấp và rất ít có sự thay đổi. Tuy nhiên, dưới tác động của công cuộc khai thác kinh tế thuộc địa qui mô lớn từ đầu thế kỉ XX, ngành chăn nuôi, nhất là chăn nuôi đại gia súc ở Việt Nam ngày càng chuyển biến mạnh mẽ. Sự thay đổi này thể hiện trong mục đích và phương thức chăn nuôi. Đây là cơ sở quan trọng dẫn tới những biến đổi cả về số lượng và chất lượng của các đàn gia súc. Thông qua việc nghiên cứu về những chuyển biến và hiệu quả chăn nuôi đại gia súc từ cuối thế kỷ XIX đến nửa đầu thế, bài viết làm rõ những thay đổi của ngành chăn nuôi đại gia súc ở Việt Nam dưới thời Pháp thuộc, góp phần đem đến những nhận thức hệ thống, toàn diện và đầy đủ hơn về diễn tiến không chỉ của ngành ngành chăn nuôi mà cả nền nông nghiệp Việt Nam thời kỳ thuộc địa.
Góp một góc nhìn mới về không gian Kinh thành Hoa Lư
Kinh thành Hoa Lư vốn có một vị trí đặc biệt trong lịch sử Việt Nam. Tuy nhiên, các nghiên cứu trước đây phần lớn tập trung nghiên cứu các kiến trúc ở khu vực hai vòng thành trung tâm của Hoa Lư. Bài viết trình bày những kết quả nghiên cứu bước đầu về địa hình, cảnh quan, đặc biệt là hệ thống đường nước ở hai vòng thành này. Bên cạnh đó, bài viết cũng phân tích một số đặc điểm của khu vực vành đai lớn nằm bên ngoài hai vòng thành này - khu vực hầu như chưa được quan tâm trong các nghiên cứu về Hoa Lư. Diện tích này được bao quanh bởi một vành đai lớn khép kín tạo bởi dãy núi Tràng An ở phía Tây, sông Hoàng Long ở phía Bắc, sông Đáy ở phía Đông và sông Vân ở phía Nam. Ở khu vực vành đai lớn này có sự phân bố của nhiều di tích thời Đinh - Tiền Lê và đặc biệt có một số dấu vết cư trú của cư dân Hoa Lư. Ngoài ra, ở khu vực phía Nam Hoa Lư đã xuất hiện các đường bờ biển cổ và các làng mạc, di tích liên quan đến nhà Đinh - Tiền Lê.
Tư tưởng nhị nguyên của Trương Hán Siêu đối với Phật giáo Việt Nam ở cuối thời Trần
Trương Hán Siêu (? - 1354) quê ở làng Phúc Thành, huyện Yên Ninh, phủ Trường Yên, nay thuộc huyện Yên Khánh, tỉnh Ninh Bình. Ông là bậc danh sĩ, nhà văn hóa lớn dưới thời Trần. Một số nhà nghiên cứu từng cho rằng Trương Hán Siêu có tư tưởng “tôn Nho, bài Phật”. Bằng việc tìm hiểu tình hình Phật giáo dưới thời Trần và đặc biệt là đi sâu phân tích hai bài ký của Trương Hán Siêu là Khai Nghiêm tự bi ký (hiện để tại chùa Khai Nghiêm, thôn Vọng Nguyệt, xã Tam Giang, huyện Yên Phong, tỉnh Bắc Giang) và Dục Thúy sơn Linh Tế tháp ký [được khắc lên trên vách đá Dục Thuý ở Ninh Bình năm Quý Mùi (1343), đời vua Trần Dụ Tông (1341 - 1369)], nghiên cứu này đưa ra những nhận định mới về tư tưởng nhị nguyên của Trương Hán Siêu đối với Phật giáo Việt Nam ở cuối thời Trần.
Ngoại giao cấp cao với quan hệ thương mại Việt Nam - Trung Quốc giai đoạn 2010-2025
Giai đoạn 2010-2025, quan hệ thương mại Việt Nam - Trung Quốc ghi nhận bước phát triển vượt bậc cả về quy mô lẫn chất lượng. Một trong những động lực chính là các cuộc tiếp xúc và thăm viếng cấp cao giữa lãnh đạo hai Đảng, Nhà nước, Chính phủ và Quốc hội. Hàng chục chuyến thăm chính thức đã tạo nền tảng chính trị ổn định, mở rộng kênh đối thoại và tháo gỡ nhiều rào cản thương mại. Đây chính là “chất xúc tác” thúc đẩy quan hệ đối tác hợp tác chiến lược toàn diện giữa hai nước đi vào thực chất và hiệu quả hơn. Việt Nam trở thành đối tác thương mại lớn nhất của Trung Quốc trong ASEAN, trong khi Trung Quốc liên tục duy trì vị trí đối tác hàng đầu của Việt Nam. Mặc dù vẫn tồn tại một số khác biệt, ngoại giao cấp cao đã đóng vai trò “van an toàn” giúp duy trì ổn định quan hệ, bảo đảm thương mại song phương phát triển mạnh mẽ, đồng thời tạo điều kiện ký kết các hiệp định hợp tác kinh tế mới.
Lực lượng dân quân tự vệ và du kích trong cuộc chiến tranh bảo vệ Tổ quốc ở biên giới Tây Nam (1975-1978)
Sau khi đất nước thống nhất năm 1975, tình hình biên giới Tây Nam của Việt Nam trở nên căng thẳng khi chính quyền Khmer Đỏ ở Campuchia thực hiện chính sách thù địch, liên tiếp xâm phạm lãnh thổ và tiến hành các cuộc tấn công vũ trang quy mô lớn, gây thiệt hại nặng nề về người và tài sản. Trước tình hình đó, Đảng và Nhà nước Việt Nam vừa kiên trì giải quyết vấn đề bằng biện pháp hòa bình trên cơ sở tôn trọng độc lập, chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ của mỗi quốc gia, vừa kiên quyết tổ chức lực lượng bảo vệ biên giới và nhân dân. Trong bối cảnh ấy, lực lượng dân quân tự vệ và du kích ở các quân khu 5, 7 và 9 nhanh chóng được củng cố, phát triển về tổ chức và nâng cao chất lượng hoạt động, đặc biệt tại các địa bàn biên giới trọng điểm. Trên cơ sở các nguồn tư liệu lịch sử và nghiên cứu liên quan, bài viết tập trung làm rõ vai trò và những đóng góp của lực lượng dân quân tự vệ và du kích trong cuộc chiến tranh bảo vệ Tổ quốc ở biên giới Tây Nam (1975–1978), từ hoạt động chiến đấu, phối hợp với bộ đội chủ lực đến nhiệm vụ bảo vệ địa bàn, bảo vệ nhân dân và xây dựng thế trận chiến tranh nhân dân. Qua đó góp phần khẳng định vị trí, vai trò của lực lượng dân quân tự vệ trong sự nghiệp bảo vệ chủ quyền lãnh thổ và an ninh biên giới quốc gia.
Ảnh hưởng của tình hình chính trị Trung Quốc và các trào lưu yêu nước, cách mạng Việt Nam nửa đầu thế kỷ XX
Từ nửa cuối thế kỷ XIX, thực dân Pháp xâm lược Việt Nam, cùng với đó là sự suy yếu của triều đình Mãn Thanh nên Trung Quốc mất dần ảnh hưởng đến Việt Nam. Nhưng, vào nửa đầu thế kỷ XX, hoạt động cách mạng ở Việt Nam bị chính quyền Pháp đàn áp gắt gao, trung tâm cách mạng của Việt Nam đã hình thành và triển khai ở miền Nam Trung Quốc, khu vực gần với biên giới Việt Nam. Bài viết này tập trung phân tích, làm rõ ảnh hưởng của tình hình hình chính trị Trung Quốc và các trào lưu yêu nước, cách mạng Việt Nam trong nửa đầu thế kỷ XX.
Hoạt động thương mại của sứ thần Việt Nam sang Trung Quốc thời Nguyễn (1802 - 1885)
Bài viết nghiên cứu hoạt động thương mại của các sứ thần Việt Nam sang Trung Quốc dưới triều Nguyễn (1802-1885) trong khuôn khổ mối quan hệ bang giao truyền thống giữa hai nước. Trên cơ sở phân tích tư liệu chính thống như Đại Nam thực lục, Châu bản triều Nguyễn, Khâm định Đại Nam hội điển sự lệ, Thanh thực lục, đối chiếu với các nghiên cứu hiện đại trong và ngoài nước cho thấy hoạt động thương mại của sứ thần diễn ra phong phú, có hệ thống, góp phần tạo nên dòng chảy kinh tế quan phương, bất chấp tính bất bình đẳng trong hệ thống triều cống. Bài viết kết luận rằng hoạt động thương mại của các sứ thần thời Nguyễn không chỉ gắn bó chặt chẽ với mục tiêu chính trị mà còn đóng vai trò thiết yếu trong việc duy trì giao lưu kinh tế, góp phần ổn định đối ngoại của triều đình Việt Nam trong bối cảnh nhiều biến động.
Những biến đổi trong chăn nuôi đại gia súc ở Việt Nam dưới thời Pháp thuộc
Ảnh hưởng của chính sách đối ngoại thời Ronald Reagan (1981-1989) đến cuộc chiến chống khủng bố của Tổng thống George W Bush (2001-2009)
Lịch sử đã ghi nhận dưới thời của Tổng thống Ronald Reagan, nước Mỹ đã từng phát động một cuộc chiến chống khủng bố. Chính sách cứng rắn của chính quyền Mỹ đối với những kẻ khủng bố, đòn tấn công phủ đầu ở Libya năm 1986 là những minh chứng rõ nét cho tầm quan trọng của mục tiêu chống khủng bố trong tổng thể chính sách đối ngoại dưới thời Reagan. Chính sách này của Reagan được xem là một trong những yếu tố ảnh hưởng tới Tổng thống George W. Bush, đặc biệt là trong cuộc chiến chống khủng bố toàn cầu do Bush phát động sau vụ khủng bố thảm khốc ngày 11-9-2001. Nội dung của bài viết này sẽ tập trung làm rõ ảnh hưởng của chính sách từ thời Reagan đối với cuộc chiến chống khủng bố của Mỹ dưới thời George W Bush. Từ đó, làm rõ sự kế thừa và phát triển trong chính sách chống khủng bố của Mỹ.
Từ chia cắt đến kiểm soát: Quá trình tái cấu trúc lãnh thổ - hành chính ở Miến Điện dưới thời thuộc địa Anh
Bài viết này phân tích quá trình hình thành và biến đổi của cấu trúc lãnh thổ - hành chính bên trong của Miến Điện từ sau cuộc chiến tranh Anh - Miến lần thứ nhất (1824-1826) cho đến khi quốc gia này giành độc lập năm 1948. Trong suốt hơn một thế kỷ cai trị Miến Điện, thực dân Anh từng bước xác lập mô hình nhà nước hiện đại, với sự phân định ranh giới hành chính rõ ràng và ổn định - điều vốn xa lạ với truyền thống quản trị tiền thuộc địa tại đây. Từ việc phân chia giữa “Miến Điện chính quốc” (Burma Proper) và “các vùng biên giới” (Frontier Areas), đến việc cải tổ hệ thống hành chính từ cấp tỉnh đến làng xã, chính quyền thực dân đã tạo ra một trật tự lãnh thổ mới nhằm phục vụ mục đích khai thác và cai trị. Tuy nhiên, những cải tổ này cũng để lại hệ quả lâu dài, đặc biệt là sự chia rẽ về sắc tộc và không gian chính trị, góp phần đưa đến những bất ổn dai dẳng thời kỳ hậu thuộc địa. Dưới góc nhìn lịch sử - hành chính, bài viết giúp nhận diện nguồn gốc của một số thách thức về chính trị và xã hội hiện nay tại Myanmar.
Chi viện y tế của Việt Nam cho cách mạng Lào từ năm 1954 đến năm 1964
Giai đoạn 1954-1964 chứng kiến bước phát triển quan trọng trong quan hệ hợp tác giữa Việt Nam Dân chủ Cộng hòa và Vương quốc Lào. Khi phong trào cách mạng Lào do Mặt trận Lào yêu nước lãnh đạo gặp khó khăn lớn về thuốc điều trị, trang thiết bị y tế trên tinh thần quốc tế vô sản và phương châm “giúp bạn là giúp mình”, Việt Nam đã viện trợ y tế cho Lào thông qua cung cấp thuốc điều trị, trang thiết bị y tế, cử cán bộ sang hỗ trợ và đào tạo cán bộ, nhân viên y tế. Hoạt động này vừa đáp ứng nhu cầu cấp thiết của cách mạng Lào, vừa thể hiện mối quan hệ đặc biệt Việt - Lào trong chính sách đối ngoại và chiến lược liên minh kháng chiến chống Mỹ.
Xây dựng làng chiến đấu phục vụ yêu cầu phát triển chiến tranh du kích ở Tây Nguyên trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp (1945 - 1954)
Làng chiến đấu là một hình thức tổ chức độc đáo của quân đội và nhân dân Việt Nam trong kháng chiến chống thực dân Pháp xâm lược. Ở Tây Nguyên, làng chiến đấu đã được xây dựng và phát triển từ không đến có, từ nhỏ đến lớn, từ yếu đến mạnh với nhiều kiểu mô hình khác khau như: làng chiến đấu ở vùng núi cao; làng chiến đấu ở các cao nguyên và thung lũng; làng chiến đấu ở các vùng đồng bào người Kinh... Làng chiến đấu góp phần tạo thế trận chiến tranh du kích rộng khắp, cài thế xen kẽ giữa lực lượng kháng chiến và quân Pháp, vừa tiêu hao tiêu diệt quân địch, giữ quyền làm chủ trong quá trình kháng chiến. Bài viết nghiên cứu làm rõ vị trí địa chiến lược quan trọng của Tây Nguyên với một số mô hình làng chiến đấu tiêu biểu ở Tây Nguyên. Qua đó đánh giá vị trí, vai trò của làng chiến đấu phục vụ nhiệm vụ phát triển chiến tranh du kích trên địa bàn Tây Nguyên rộng lớn trong kháng chiến chống thực dân Pháp (1945-1954).