SỬ DỤNG KHUNG PRISMA NGHIÊN CỨU TỔNG QUAN VỀ NGHẼN DÒNG ĐẦU NGUỒN Ở KHU VỰC MIỀN NÚI

Tóm tắt

Nghẽn dòng đầu nguồn là hiện tượng thủy địa mạo phức tạp, thường liên quan đến trượt lở đất, lũ bùn đá và lũ quét ở khu vực miền núi. Khi vật liệu trượt lở, bùn đá hoặc các tác động của con người làm tắc nghẽn dòng chảy, các hồ tạm thời có thể hình thành. Những hồ này tiềm ẩn nguy cơ vỡ đập đột ngột, gây thiệt hại nghiêm trọng cho khu vực hạ lưu. Trong bối cảnh biến đổi khí hậu làm gia tăng tần suất và cường độ mưa cực đoan, nguy cơ nghẽn dòng đang gia tăng tại nhiều lưu vực miền núi Việt Nam. Nghiên cứu này tổng hợp có hệ thống các tiến bộ gần đây về cơ chế hình thành, phương pháp phát hiện và mô hình dự báo nghẽn dòng thượng nguồn sông theo khung PRISMA 2020. Kết quả cho thấy các nghiên cứu hiện còn phân mảnh, chủ yếu tập trung vào ngưỡng mất ổn định sườn dốc hoặc thủy lực sau vỡ đập, trong khi ít xem xét toàn bộ chuỗi sự kiện liên hoàn từ mưa cực đoan, sạt lở, tắc nghẽn dòng chảy, tích nước tạo đập đến khi đập bị vỡ. Điều này hạn chế khả năng dự báo xác suất hình thành đập tự nhiên, thời gian tồn tại hồ tạm và động học vỡ đập. Trên cơ sở tổng hợp, nghiên cứu đề xuất một khung khái niệm tích hợp phục vụ cảnh báo sớm, kết hợp ngưỡng mưa động, mô hình xác suất mất ổn định sườn dốc, phát hiện nghẽn dòng bằng dữ liệu vệ tinh và mô phỏng lan truyền lũ hai chiều. Khung này nhấn mạnh vai trò của học máy có ràng buộc vật lý và tích hợp dữ liệu đa nguồn nhằm giảm tính bất định và tăng tính diễn giải. Trong điều kiện mưa cực đoan gia tăng và áp lực nhân sinh ngày càng lớn, kết quả nghiên cứu cung cấp định hướng chiến lược cho đánh giá rủi ro dựa trên xác suất và quá trình đối với nghẽn dòng do sạt lở đất, đồng thời tạo nền tảng khoa học cho phát triển hệ thống cảnh báo sớm tại các vùng gió mùa kiến tạo hoạt động mạnh và thiếu dữ liệu như vùng Tây Bắc Việt Nam.