Tạp chí của Viện Nghiên cứu phát triển Thừa Thiên Huế
Một số đặc điểm nông sinh học của cây măng vót (Schizostachyum aciculare Gamble) tại các huyện miền núi tỉnh Quảng Ngãi
Kết quả đánh giá đặc điểm nông sinh học của măng vót cho thấy ở 1 và 2 năm tuổi ít có sự thay đổi về đặc điểm nông sinh học. Nứa mọc thành bụi 9,5-29,5 cây/bụi, thân cao 6,7-11,5 m; thân suông, lóng dài 50,9-65,7 cm, đường kính 3,9-4,6 cm; bẹ ở thân có phiến hình tam giác cao 1-3 cm, có mũi nhọn. Phiến lá dài 22,2-29,0 cm, chót phiến có mũi nhọn hơi quăn, bẹ lá hình phãng có rìa lông vàng cao 0,5-1,5 cm, rụng dần để lại mép khá cao lúc lá già. Các gié (bông) hoa hình trụ dài 12-15 mm, xếp cụm tạo thành những cụm hình chùm tụ tán cách khoảng đều trên trục hoa tự dài 60-100 mm. Hoa mẫu 3:3 cánh đài, 3 cánh tràng, 6 nhị (tiểu nhuỵ) vòi nhuỵ chẻ 3, bầu nhuỵ 3 ngăn. Măng vót phân bố phổ biến nhiều nhất tại Sơn Tây, phát triển mạnh ở độ cao từ 500-800 m. Măng vót sống chủ yếu ở rừng giao khoán và rừng phòng hộ. Cần áp dụng các biện pháp kỹ thuật để thâm canh và khai thác phát triển măng vót bền vững, nâng cao sinh kế cho người dân.
Hiện trạng các hoạt động tạo thu nhập và mức độ đa dạng thu nhập của hộ gia đình đồng bào dân tộc thiểu số: trường hợp nghiên cứu ở vùng miền núi tỉnh Nghệ An
Nghiên cứu nhằm đánh giá hiện trạng thu nhập và mức độ đa dạng thu nhập của hộ gia đình đồng bào dân tộc thiểu số ở vùng miền núi tỉnh Nghệ An. Mức độ đa dạng thu nhập của hộ gia đình được phân tích thông qua chỉ số đo lường mức độ đa dạng thu nhập của hộ gia đình (Household Income Diversification - HID). Nghiên cứu thông qua kết quả khảo sát với 120 hộ gia đình đồng bào dân tộc thiểu số tại 4 xã của 2 huyện miền núi Quế Phong và Quỳ Châu. Kết quả cho thấy thu nhập trung bình của hộ gia đình đồng bào dân tộc ở vùng nghiên cứu còn khá thấp, thu nhập trung bình năm 2022 là 85,4 triệu đồng/hộ. Chỉ số HID của hộ gia đình trung bình là 1,9 phản ánh mức độ đa dạng thu nhập thấp. Điều này là do sự chênh lệch cao về mức thu nhập giữa các hoạt động tạo thu nhập của hộ gia đình. Kết quả nghiên cứu cũng cho thấy mức độ đa dạng thu nhập có ảnh hưởng đến tổng thu nhập của hộ gia đình. Để cải thiện mức độ đa dạng thu nhập cần chú trọng hỗ trợ một cách toàn diện nhằm cải thiện đồng đều các hoạt động tạo thu nhập của hộ gia đình đồng bào dân tộc thiểu số miền núi tỉnh Nghệ An.
Lê Văn Nam, Nguyễn Tiến Dũng , TSUTSUI Kazunobu Bùi Thị Thu, Đỗ Thị Việt Hương
Nước Omrat trong nghệ thuật phù điêu Khmer kể chuyện Khuấy biển sữa
Quần thể Angkor chứa đựng nhiều bí ẩn, hơn trăm năm sau khi nó được người Pháp phát hiện giữa rừng già, các thành, đền, tháp của quần thể tiếp tục được lý giải theo các chuyên ngành khoa học, cảm nhận, quan điểm khác nhau. Tác giả Chi Rodtha đưa ra cách giải thích mới trong tam giác Bình đồ Angkor Thom - Truyện Khuấy biển sữa - Hào thành Jayasendhu với nước trường sanh Omrat là trung tâm.
Nguyên tác: Chi Rodtha Biên dịch và chú giải: Trần Quốc Nam
Kiến trúc tịnh xá của đạo Phật Khất sĩ ở Việt Nam
Tịnh xá là cơ sở tôn giáo gắn liền với đạo Phật Khất sĩ Việt Nam do Đức Tổ sư Minh Đăng Quang sáng lập. Từ ngôi tịnh xá đầu tiên ra đời cuối thập niên 1940, đến nay Phật giáo Khất sĩ đã có khoảng 700 ngôi tịnh xá ở trong và ngoài nước. Nét đặc sắc của kiến trúc này là tòa chánh điện hình bát giác, bên cạnh đó nhiều yếu tố mang tính thông điệp cao, nhưng cũng rất phù hợp với đời sống tu tập của người xuất gia. Nghiên cứu này được thực hiện với phương pháp tổng hợp và phân tích dữ liệu, quan sát tham dự, so sánh văn hóa. Qua đó, hệ thống hóa các đặc điểm trong tịnh xá của đạo Phật Khất sĩ Việt Nam, đặc biệt là kiểu mẫu nguyên thủy theo quy hoạch của Đức Tổ sư, từ đó nhận diện những giá trị của kiến trúc này. Tác giả hy vọng kết quả nghiên cứu có thể góp phần tham vấn cho định hướng bảo tồn và phát huy giá trị di sản kiến trúc tịnh xá của hệ phái Khất sĩ trong hiện tại và tương lai.
Giá trị lịch sử văn hóa hàm chứa trong chuông chùa Diệu Đế qua châu bản và minh văn
Chuông chùa Diệu Đế ở Huế là một trong số những di sản Phật giáo hàm chứa giá trị lịch sử văn hóa to lớn. Tìm hiểu cỗ đại hồng chung này qua châu bản và minh văn, tuy chưa đầy đủ, nhưng thấy được khá nhiều vấn đề thú vị: chính sách của triều đình, thái độ của Nội cung và Nội đình đối với Phật giáo, cơ chế hành chính trong những Phật sự, cách làm việc tận tụy chân xác của vua Thiệu Trị, số lượng vàng mà bà Thuận Thiên, vua Thiệu Trị, các hoàng tử công chúa, các phi tần cho vào nung chảy để đúc chuông, giải quyết nghi vấn có hay không việc cho vàng vào để đúc chuông, chi tiết số vàng Hồng Bảo và Hồng Nhậm hiến cúng, và đã được dùng để khảm đại tự trên chuông... Bài viết này giới thiệu 2 châu bản còn lại liên quan đến việc đúc chuông và bài minh trên chuông của vua Thiệu Trị để làm sáng tỏ những điều trên.
Anh hùng dân tộc Trương Định: từ ngày mất đến ngày giỗ âm lịch
Trương Định là anh hùng dân tộc, là lá cờ đầu chống thực dân Pháp xâm lược nửa sau thế kỉ XIX. Tuy nhiên, do hoàn cảnh lịch sử nên suốt 74 năm (1875-1949) mộ bia ngài bị băm nát và suốt 90 năm (1864-1954) phải cúng giỗ lén lút nên đến nay việc xác định ngày mất tính theo âm lịch và ngày giỗ còn chưa thống nhất. Bài viết đề xuất xác định ngày mất theo âm lịch của Trương Định là 19/7 âm lịch năm Giáp Tý (1864) và lễ giỗ hàng năm vào ngày 18/7 âm lịch tại nhà vuông Tân Phước chính là phong tục “giỗ ngày sống” theo dân gian. Đồng thời đề nghị xác định lễ giỗ theo âm lịch đó cần được xem là di sản của quần chúng bên cạnh ngày kỷ niệm mang tính Nhà nước vào 20/8 dương lịch hàng năm.
Cai quan nguồn Ô Gia (Quảng Nam) Nguyễn Lộc qua tư liệu thần tích thần sắc
Nguyễn Lộc là một nhân vật tiêu biểu của Quảng Nam được chép lại trong sách Đại Nam nhất thống chí. Ông là Cai quan của nguồn Ô Gia - một trong những “nguồn” lớn của vùng đất này thời chúa Nguyễn, đồng thời là một vị thần địa phương được thờ phụng tại các làng xã xưa. Bài viết này trên cơ sở khai thác các nguồn tư liệu khá phong phú, trong đó chủ yếu là các văn bản Hán Nôm về nhân vật Nguyễn Lộc của làng Bàng Tân, tổng Đại An, huyện Đại Lộc, tỉnh Quảng Nam, hiện được lưu trữ trong kho tư liệu thần tích, thần sắc của Thư viện Viện Thông tin Khoa học xã hội (Ký hiệu: TTTS015143) - làm sáng tỏ được hành trạng, công nghiệp lúc sinh thời và sự hiển linh, linh ứng sau khi đã khuất của ông. Bên cạnh đó, việc khai thác tư liệu thần tích, thần sắc để nghiên cứu nhân vật lịch sử - nhân thần Nguyễn Lộc còn góp phần tìm hiểu những vấn đề quan trọng của vùng đất Quảng Nam - Đàng Trong thời chúa Nguyễn như nỗ lực trấn trị các sắc dân thiểu số, tổ chức quản lý ở khu vực miền núi phía Tây của các chúa Nguyễn; hoạt động giao thương giữa miền xuôi - miền ngược qua mạng lưới các “nguồn” cùng diện mạo tín ngưỡng dân gian làng xã đặc sắc của cộng đồng cư dân đa dạng ở “nguồn”.
Xây dựng hệ sinh thái văn hóa và sáng tạo ẩm thực Huế từ cách tiếp cận xuyên ngành
Thành phố Huế đang hướng đến xây dựng một đô thị và cộng đồng bền vững dựa trên nền tảng bảo tồn, phát huy các giá trị di sản và văn hóa Huế với đặc trưng văn hóa, di sản, sinh thái, cảnh quan thân thiện với môi trường và thông minh mà văn hóa ẩm thực và nền sáng tạo ẩm thực là một trong những hạt nhân quan trọng. Yêu cầu của tính bền vững đòi hỏi việc xây dựng một hệ sinh thái văn hóa và sáng tạo ẩm thực từ cách tiếp cận đa ngành, liên ngành để thu hút sự đối thoại và tiếp cận xuyên ngành để đạt được sự tích hợp, thống nhất, cởi mở giữa các cá nhân, tổ chức trong học thuật lẫn trong hành động thực tiễn. Từ cách tiếp cận của lý thuyết xuyên ngành, bài viết này đề xuất một mô hình xây dựng môi trường sinh thái ẩm thực cho thành phố Huế, hướng đến việc gia nhập vào mạng lưới các Thành phố sáng tạo của UNESCO trong tương lai.
An Tây võ công bi ký: Văn bia ghi việc yên định cõi Tây của triều Nguyễn
An Tây võ công bi ký là văn bia lại quá trình yên định cõi Tây của triều Nguyễn. Trước kia, văn bia này đã được khắc dựng ở Võ miếu Huế, nhưng hiện nay tấm bia quý giá này không còn. Rất may, trong quá trình nghiên cứu, phiên dịch Đại Nam anh nhã tiền biên, chúng tôi đã tìm thấy toàn văn nội dung của bia An Tây võ công bi ký. Xét thấy đây là một tác phẩm rất giá trị không chỉ giúp chúng ta có thêm tư liệu nhìn nhận lại công cuộc yên định cõi Tây của triều Nguyễn, mà tác phẩm còn giúp chúng ta có thể phục dựng lại toàn bộ văn bia An Tây võ công bi ký. Bài viết này của chúng tôi nhằm giới thiệu về văn bản Đại Nam anh nhã tiền biên, thực hiện vi tính hoá nguyên bản Hán văn văn bia An Tây võ công bi ký, đồng thời tiến hành phiên âm, dịch nghĩa, chú giải và nhận xét về giá trị của văn bia này.
Nguyễn Thị Hằng, Hoàng Ngọc Cương, Võ Lê Xuân Phương, Nguyễn Thị Phương Anh
Nokor Kouk Thlok, truyền thuyết về nguồn gốc người Khmer
Hầu hết các dân tộc trên thế giới, Đông - Tây, đều có sáng tạo nên những truyền thuyết giải thích về nguồn gốc của dân tộc mình. Người Khmer cũng vậy. Dân gian Khmer chủ yếu dựa vô truyện tích về cuộc hôn phối giữa Preah Thong và Neang Neak và cho rằng đây chính là khởi đầu của Đế chế Phù Nam. Bằng các dữ liệu khảo cổ và liên ngành, tác giả Ang Choulean cung cấp một cái nhìn mới về miền đất lập quốc của người Khmer - Nokor Kouk Thlok: Sự từ bỏ miền biển đi về miền đất cạn, tức từ Phù Nam về Chân Lạp.
Nguyên tác: Ang Choulean Hình ảnh: Hui No; Biên dịch: Trần Quốc Nam
Sự hình thành và phát triển của cộng đồng Chăm Awal tại miền Trung Việt Nam: Một cấu trúc đồng nguyên giữa Hồi giáo và tín ngưỡng bản địa Đông Nam Á
Cộng đồng người Chăm Awal (thường gọi là Bàni hay Hồi giáo Bàni) ở các tỉnh Ninh Thuận và Bình Thuận đã trở thành một đối tượng nghiên cứu và tranh luận gần đây không chỉ của giới nghiên cứu, mà còn của các các nhà quản lý và chính các thành viên cộng đồng. Cho đến nay, các tranh luận này vẫn còn bỏ ngỏ, nghiên cứu này không có tham vọng làm thay đổi tình trạng hiện thời… nhưng mong muốn đóng góp một ít quan điểm về bản chất và đặc trưng của cộng đồng Chăm Awal từ góc nhìn lịch sử. Chính những nghiên cứu và quan sát chi tiết tiến trình lịch sử hình thành và phát triển của cộng đồng Chăm Awal sẽ giúp chúng ta cùng nhau “bóc tách” các lát cắt lịch sử để dần dần có những chiêm nghiệm và lý giải các bản chất và đặc trưng của cộng đồng này một cách tường tận hơn trong tương lai.
Đổng Thành Danh, Nguyễn Ngọc Ánh, Châu Nữ Hoàng Yến
Kết quả thăm dò, khai quật khảo cổ tháp đôi Liễu Cốc và một số kiến nghị để bảo tồn và phát huy giá trị di tích
Tháp đôi Liễu Cốc là một công trình kiến trúc tôn giáo đặc trưng của người Chăm, mang nhiều giá trị, đánh dấu một giai đoạn phát triển trong lịch sử, văn hoá dân tộc Việt Nam nói chung, dân tộc Chăm nói riêng. Năm 1994, di tích đã được Bộ Văn hoá - Thông tin (nay là Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch) xếp hạng Di tích kiến trúc - nghệ thuật cấp Quốc gia. Từ cuối tháng 04 đến đầu tháng 06/2024, Sở Văn hoá và Thể thao tỉnh Thừa Thiên Huế phối hợp với Bảo tàng Lịch sử Quốc gia tiến hành thăm dò và khai quật tại di tích này. Với diện tích hơn 80m2 thăm dò và khai quật, kết quả đã làm xuất lộ hoàn toàn dấu tích nền móng kiến trúc tháp Bắc và xác định được vị trí tháp Cổng, hệ thống tường bao và đường đi nội bộ trong di tích, đồng thời cũng đã đưa lên khỏi lòng đất một số loại hình di vật tiêu biểu, góp phần quan trọng trong quá trình nghiên cứu, nhận thức về quy mô, kết cấu và niên đại xây dựng kiến trúc, bước đầu đáp ứng đúng mục tiêu đề ra, đồng thời cũng gợi mở thêm nhiều vấn đề cần được tiếp tục nghiên cứu, mở rộng diện tích khai quật để làm sáng rõ toàn bộ quy mô, kết cấu, tính chất, niên đại và quá trình biến đổi của di tích.
Ngự y Nguyễn Hạnh và bài thuốc “Gia vị Hoắc hương chính khí tán” trong phòng chống dịch tả vào năm Tự Đức thứ 12 (1859)
Nguyễn Hạnh (1805-1874) là một vị quan ngự y nổi tiếng trong lịch sử phong kiến Việt Nam, dưới triều đại nhà Nguyễn (1802-1945). Tên tuổi của ông gắn liền với những sự kiện quan trọng của đất nước, đặc biệt là trong công tác y tế, dịch tễ. Trong Thái y viện triều Nguyễn, sự nghiệp của ông trải qua dưới triều đại của vua Tự Đức (1829-1883), được vua phong làm Trung Thuận Đại phu Thái y viện Viện sứ (1857), chịu trách nhiệm cao nhất trong công tác chăm sóc, điều trị sức khỏe cho nhà vua, hoàng tộc cũng như trong vấn đề quản lý y tế của nhân dân. Điểm đáng chú ý trong sự nghiệp của ông là công tác phòng chống bệnh dịch tả (năm 1859 tức năm Tự Đức thứ 12) - một chứng bệnh nan y thời bấy giờ với những bài thuốc được chính tay ông sáng tạo và được vua phê chuẩn ban hành ra đại chúng để ngăn ngừa bệnh dịch. Bài thuốc “Gia vị Hoắc hương chính khí tán ” là một trong những bài thuốc đó, đây là một bài thuốc cổ phương gia giảm, được ứng dụng rộng rãi trong điều trị các bệnh lý tiêu hóa trong các y văn cổ điển cho đến những bằng chứng về tác dụng dược lý hiện đại. Tuy nhiên, nếu xét trong tình hình lúc bấy giờ, hiệu quả điều trị của bài thuốc này vẫn còn là một dấu hỏi lớn và những sử liệu về vấn đề này vẫn còn khá hạn chế. Nếu đứng trên phương diện lịch sử y học, đây là một bài thuốc rất có giá trị bởi vì nó vẫn còn được lưu giữ và có bằng chứng khoa học cho đến ngày nay, là tiền đề cho những nhà nghiên cứu về sau đi sâu phân tích những khía cạnh khác về y học, về lịch sử và bối cảnh xã hội những năm cuối thế kỷ XIX tại Việt Nam để làm rõ hơn những đóng góp nổi bật của Ngự y Nguyễn Hạnh cho y học cung đình nói riêng và y học dân tộc Việt Nam nói chung.
“Hoàng hoa sứ trình đồ” với phương pháp biên soạn bản đồ hành trình đi sứ Yên Kinh của sứ thần Việt Nam
Bộ thư tịch viết tay Hoàng hoa sứ trình đồ《皇华使程图》được con cháu hậu duệ Nguyễn Huy Oánh 阮辉𠐓 - sứ thần Việt Nam đi sứ Yên Kinh vào niên hiệu Càn Long thời nhà Thanh [Trung Hoa] – cất giữ như vật báu. Thông qua khảo chứng của người viết, bộ Hoàng hoa sứ trình đồ này tuy không phải do Nguyễn Huy Oánh ghi chép lúc đi sứ Trung Quốc, nhưng lại rất có giá trị với lịch sử phát hiện và nghiên cứu chỉnh lý văn hiến Yên hành Việt Nam, cung cấp căn cứ thư tịch cần thiết cho việc khảo chứng các phương pháp biên soạn bản đồ đi sứ Yên Kinh được các sứ giả Việt Nam sử dụng.
Nguyên tác: Trần Chính Hoành Biên dịch: Hoàng Thanh Sơn
Một góc nhìn khác cho quyển thủ sách An Nam chí lược
Năm 1960, Ủy ban Phiên dịch sử liệu Việt Nam của Viện Đại học Huế cho phiên dịch toàn văn cùng bài khảo dẫn của giáo sư Trần Kinh Hòa về An Nam chí lược (ANCL). Thông qua bài khảo dẫn, giáo sư Trần đã khảo dựng niên đại hình thành, quá trình truyền bản của ANCL khá tường minh. Tính đến nay, đó được xem là thiên khảo cứu công phu nhất về ANCL. Tuy nhiên, do ANCL có quá trình hình thành và truyền thừa chép tay khá phức tạp, nên dù giáo sư Trần đã xác quyết nhiều vấn đề, nhưng bản thân ANCL cũng còn nhiều tồn tại cần làm rõ. Ở bài viết này, thông qua Nguyên sử (có tham khảo đối sánh Tân Nguyên sử), chúng tôi sẽ khảo tả về quê quán, chức vị các nhân vật có bài tựa trong ANCL, từ đó suy luận bổ khuyết khoảng niên đại cho một vài bài tựa bị khuyết, dựng lại các giai đoạn định bản của ANCL. Đồng thời khái quát lại bối cảnh Lê Tắc giao tiếp với nhân sĩ Trung nguyên trước cũng như trong quá trình định bản cho ANCL. Bên cạnh đó sẽ bàn lại về năm Lê Tắc viết bài tựa cho ANCL.
HOẠT ĐỘNG XUẤT BẢN CỦA NHÀ IN TIẾNG DÂN (1927-1945)
Nhà in Tiếng Dân là một trong cơ sở ấn loát được thành lập vào tháng 7 năm 1927. Nhà in này với tờ báo cùng tên chào đời cùng thời điểm, gắn liền với tên tuổi của nhà yêu nước Huỳnh Thúc Kháng. Trong khoảng 18 năm tồn tại, nhà in Tiếng Dân đã lần lượt xuất bản hơn 200 cuốn sách với nhiều chủ đề khác nhau, để lại cho hậu thế hôm nay hệ thống di sản tư liệu vô cùng quý giá. Trên cơ sở khảo cứu một số nguồn tư liệu, bài viết này lần lượt trình bày về bối cảnh, quá trình ra đời và hoạt động xuất bản của nhà in Tiếng Dân. Qua đó khẳng định những đóng góp vô cùng to lớn của nhà in đối với tiến trình phát triển của ngành in ấn/xuất bản ở Huế.
PHẬT GIÁO THỜI TRẦN QUA TƯ LIỆU VĂN KHẮC
Phật giáo thời Trần đã trở thành một trong những hệ tư tưởng chính của vương triều. Cùng với sự phát triển của Phật giáo, đặc biệt là sự ra đời của Thiền phái Trúc Lâm, nhiều vị vua, quan và quý tộc trở thành những Phật tử thuần thành như vua Trần Thái Tông, Tuệ Trung Thượng Sĩ v.v. Có vị vua nổi tiếng uyên thâm Phật học, như Phật hoàng Trần Nhân Tông. Văn khắc thời Trần gồm văn bia, minh chuông là nguồn tư liệu đặc biệt quý, phản ánh nhiều khía cạnh của đạo Phật. Trong số 44 văn khắc thời Trần, có đến ba phần tư số văn khắc gắn liền với chùa tháp và sinh hoạt của nhà Phật. Bài viết này, nhằm làm rõ hơn hoạt động Phật giáo thời Trần ở các khía cạnh: ca ngợi sự hưng thịnh của Phật giáo và tinh thần phụng đạo yêu nước; Phật giáo Trúc Lâm; ca ngợi các vị vua, công chúa thời Trần sùng bái đạo Phật; đúc chuông, xây dựng chùa và kiến trúc chùa Phật thời Trần. Qua tư liệu văn khắc có thể thấy, các công trình kiến trúc Phật giáo xây mới hoặc trùng tu trải rộng khắp đất nước từ kinh đô Thăng Long đến cố đô Hoa Lư, từ Nghệ An đến Hà Giang. Cho đến cuối thế kỷ XIV, đạo Phật vẫn không ngừng phát triển. Sức sống của đạo Phật trong đời sống chính trị, xã hội, đời sống tinh thần của nhân dân Đại Việt luôn sâu sắc và mãnh liệt.
MÔI TRƯỜNG SÔNG NƯỚC VÀ VAI TRÒ ĐẶC BIỆT CỦA HỆ THỦY THẦN - THẦN RẮN Ở MIỀN TRUNG
Môi trường sông nước đóng vai trò rất quan trọng trong việc kiến tạo nên văn minh nông nghiệp lúa nước Việt Nam với nhiều thành tựu rực rỡ, đặc trưng, nhất là nhìn từ miền Trung với sự giao lưu, hội tụ các yếu tố từ miền Bắc, miền Nam. Hệ sinh thái sông, suối, ao, hồ, đầm phá và biển cả dần được thiêng hoá, giúp người Việt an tâm xâm nhập, chế ngự và khai thác hiệu quả, nhất là định hình nên hệ thống thần linh miền sông nước và biển cả, hội tụ các yếu tố Bắc - Nam. Ở đó, nổi bật các vị thủy thần với khát vọng phồn thực, mưa thuận gió hoà, từ triều đình biển của Long Vương cho đến ông Hà Bá, những thần rắn với Nhị vị, Tam vị thuần Việt và thần rắn Nâga 7 đầu (Thất vị) của phương Nam trên sông Hương, sông Thu Bồn. Tất cả đã làm nên một di sản văn hóa độc đáo ở miền Trung, thể hiện rõ nét trong hệ thống đền miếu, đối tượng thờ cúng, nghi thức và phẩm vật cúng tế.
Trận thủy chiến trên sông Bạch Đằng năm 1288 từ góc nhìn địa quân sự
Trong trận thủy chiến Bạch Đằng năm 1288, chiến thuật phục kích và tấn công, cùng với diễn biến của trận chiến, đã được phân tích từ góc nhìn địa quân sự. Các yếu tố địa quân sự được xem xét bao gồm địa hình (núi đồi, sông lạch, bờ bãi và rừng ngập mặn...), thời tiết (hướng và tốc Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 1 (195) . 2025 độ gió, khả năng mưa...) và thủy văn (thủy triều, mực nước, dòng chảy). Quân Đại Việt mai phục hai phía bờ sông, trọng yếu là thủy quân ở khu sông lạch Điền Công và bộ binh tại khu núi đá vôi Tràng Kênh. Cuộc tấn công được phối hợp giữa ba cánh thủy quân chính: một cánh đánh từ phía trên sông, một cánh đánh chặn đường rút của quân Nguyên ra biển và cánh thứ ba là quân tiếp viện đánh từ sông Giá. Để chặn thủy quân Nguyên rút lui ra biển, các bãi cọc và xích đã được bố trí trên sông Bạch Đằng và các nhánh sông phía tả ngạn. Thuyền, bè lửa cũng được triển khai, chủ yếu dọc theo tả ngạn. Thủy quân Đại Việt dùng chiến thuật khiêu khích, giả vờ thua để dụ quân Nguyên truy đuổi ngược dòng, vào lúc thủy triều lên cao vào sáng sớm ngày 9 tháng 4 năm 1288. Vào khoảng 5-6 giờ sáng, khi thủy triều bắt đầu rút khá mạnh, quân Đại Việt mở cuộc phản công. Đến 9-10 giờ sáng, các chiến thuyền Nguyên bắt đầu bị mắc vào cọc và xích và bị các thuyền, bè lửa thiêu cháy, khi thủy triều xuống gần đến mực thấp nhất và dòng chảy còn khá mạnh. Vào khoảng trưa và đầu chiều, hạm đội Nguyên đã bị bao vây và bị tiêu diệt phần lớn, khi thủy triều ở mức thấp nhất và dòng chảy đã dừng. Trận chiến kết thúc vào khoảng 5-7 giờ chiều với đại thắng của quân Đại Việt, khi thủy triều dâng khá mạnh. Khoảng 400 tàu chiến Nguyên đã bị bắt và lực lượng còn lại chạy trốn qua đảo Hà Nam đã bị tiêu diệt
Trần Đức Thạnh, Đặng Hoài Nhơn, Nguyễn Thanh Sơn, Bùi Văn Vượng, Vũ Duy Vĩnh
BỘ SƯU TẬP ẤN TỈ TRIỀU NGUYỄN TẠI BẢO TÀNG LỊCH SỬ QUỐC GIA VIỆT NAM
Triều Nguyễn là triều đại quân chủ cuối cùng trong lịch sử Việt Nam, tồn tại 143 năm (1802-1945), kết thúc bởi sự thắng lợi của cuộc Cách mạng tháng Tám (1945). Sau khi triều Nguyễn cáo chung, những ấn tỉ bằng vàng, ngọc, ngà voi… đã được chuyển từ Huế về Hà Nội cất giữ. Bộ sưu tập ấn tỉ này hiện đang được bảo quản lại Bảo tàng Lịch sử Quốc gia Việt Nam tại Hà Nội. Bài viết này điểm lược về bộ sưu tập ấn tỉ này, kết nối các ấn tỉ này với bối cảnh lịch sử của xuyên suốt quá trình hưng vong từ thời chúa Nguyễn đến triều Nguyễn (1558-1945). Với góc nhìn của một chuyên gia về lịch sử và mỹ thuật cổ Việt Nam, tác giả đã giới thiệu sưu tập ấn tỉ của vương triều Nguyễn trên các phương diện: lịch sử, chức năng, giá trị của từng ấn tỉ, cung cấp một cái nhìn tổng quát và đầy đủ về ấn tỉ, biểu tượng của vương quyền và hoạt động của bộ máy hành chính thời Nguyễn
Nghiên cứu cơ sở khoa học về sản phẩm quả thanh trà Huế phục vụ đăng ký chỉ dẫn địa lý
Thanh trà Huế (Citrus grandis (L.) Osbeck) là loài cây ăn quả đặc sản của tỉnh Thừa Thiên Huế. Để có cơ sở khoa học nhằm đăng ký bảo hộ chỉ dẫn địa lý “Huế” cho sản phẩm quả thanh trà, bài viết này tập trung nghiên cứu về danh tiếng, chất lượng cảm quan và chất lượng hóa sinh của sản phẩm thanh trà Huế, thông qua phân tích đặc thù hình thái, chất lượng hóa sinh và xử lý bằng các phép toán thống kê, kết quả nghiên cứu cho thấy: (1) Thanh trà Huế có danh tiếng từ rất lâu đã được ghi nhận với người kinh doanh cũng như người tiêu dùng; (2) Về mặt chất lượng cảm quan và chất lượng hóa sinh, sản phẩm quả thanh trà Huế có những đặc thù khác biệt với sản phẩm cùng loại của các địa phương khác như kích thước nhỏ (trung bình từ khoảng 0,7-1 kg/quả), có dạng hình quả lê thấp, đầu cuống lõm, vỏ quả chín có màu vàng xanh, nhẵn sáng, mùi thơm nhẹ, tự nhiên đặc trưng, tép thon nhỏ, suôn thẳng, ráo, giòn, có vị ngọt thanh pha chút chua nhẹ, không the, không đắng. Hàm lượng chất rắn hòa tan (Độ Brix, %) giao động từ 9,42- 11,23; hàm lượng đường tổng số giao động từ 7,80-9,34%; hàm lượng Axit tổng số giao động từ 0,58-0,71% và hàm lượng Vitamin C từ 59,29-66,20 mg/100 g.
Hiệu quả kinh tế trong việc ứng dụng quy trình kỹ thuật tiên tiến để sản xuất một số cây trồng tại huyện Nam Đông, tỉnh Thừa Thiên Huế
Sản xuất rau quả theo tiêu chuẩn thực hành nông nghiệp tốt (GAP) là xu thế nhằm đáp ứng nhu cầu cao về chất lượng và vệ sinh an toàn thực phẩm. Nghiên cứu được thực hiện tại huyện Nam Đông, tỉnh Thừa Thiên Huế nhằm đánh giá thực trạng và đề xuất giải pháp nâng cao hiệu quả sản xuất ớt ariu, chuối, dứa, thiên niên kiện và hoa đỗ quyên bản địa. Kết quả nghiên cứu cho thấy tại huyện Nam Đông khi trồng ớt ariu, chuối, dứa theo quy trình kỹ thuật của tiêu chuẩn VietGAP, trồng thiên niên kiện theo quy trình kỹ thuật của Trường Đại học Nông Lâm - Đại học Huế và trồng hoa đỗ quyên bản địa theo quy trình kỹ thuật của Trung tâm Nghiên cứu và Phát triển Hoa, cây cảnh - Viện Nghiên cứu Rau quả cho khả năng sinh trưởng khỏe, ít sâu bệnh, năng suất cao hơn so với ruộng trồng theo kiểu truyền thống. Năng suất của các mô hình trồng ớt, chuối, dứa, thiên niên kiện tương ứng là 1,66; 12,59; 28,9; 18,09 tấn/ha và hoa đỗ quyên có đường kính hoa trung bình là 6,29 cm. Theo đó, hiệu quả kinh tế sản xuất ớt, chuối, dứa, thiên niên kiện và hoa đỗ quyên bản địa theo các quy trình kỹ thuật tiên tiến cao hơn phương pháp sản xuất truyền thống.
Sự kiện ngày 19 tháng 01 năm 1974 và bài học kinh nghiệm lịch sử về bảo vệ chủ quyền biển đảo Việt Nam trong bối cảnh hiện nay
Bài viết nhằm điểm lại chuỗi sự kiện Trung Quốc đánh chiếm quần đảo Hoàng Sa thuộc chủ quyền của Việt Nam, từ việc nước này bành trướng trên bản đồ, lên tiếng tranh chấp chủ quyền đến lén lút chiếm đóng bất hợp pháp, cho tàu thuyền giả dạng đánh cá dò thám để khi có cơ hội thì sẵn sàng dùng vũ lực đánh chiếm. Nhìn nhận lại các sự kiện và mưu đồ của Trung Quốc, trong công cuộc bảo vệ chủ quyền biển đảo hiện nay chúng ta cần phải chủ động, bình tĩnh và ngăn ngừa nguy cơ xung đột trên biển từ sớm, từ xa, không để rơi vào tình huống bị động, bất ngờ; phải đặc biệt coi trọng vấn đề an ninh, chủ quyền biển đảo nhất là ở những thời điểm nhạy cảm, phức tạp và phải bảo vệ chủ quyền, quyền chủ quyền, quyền tài phán, lợi ích quốc gia dân tộc trên các vùng biển đảo của Tổ quốc bằng chính nội lực của đất nước kết hợp với tính chính nghĩa và sức mạnh của thời đại.
Việc công nhận chủ quyền quần đảo Hoàng Sa của Việt Nam qua các ấn bản quốc tế tại Anh, Đức, Ấn Độ, Pháp, Bohemia, Nga, It alia, Tây Ban Nha ở thế kỷ XIX
Từ quá trình xác lập chủ quyền lịch sử khai thác đối với các quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa thời các chúa Nguyễn ở thế kỷ XVII thông qua hoạt động của các đội Hoàng Sa và Bắc Hải; đến năm 1816, vua Gia Long của vương triều Nguyễn tiến hành chiếm hữu chính thức về mặt nhà nước đối với quần đảo Hoàng Sa thông qua việc phái đội thủy quân của triều đình Huế đi cùng đội Hoàng Sa ra xem xét và xác lập chủ quyền của Việt Nam tại đó. Sự kiện tuyên bố chiếm hữu chính thức về mặt nhà nước của triều Nguyễn đối với quần đảo Hoàng Sa từ năm 1816 đã được cộng đồng quốc tế công nhận rộng rãi thông qua nhiều ấn bản tại các nước Anh, Đức, Ấn Độ, Pháp, Bohemia, Nga, Italia, Tây Ban Nha mà không có bất kỳ quốc gia liên quan nào lên tiếng phản đối trong suốt thế kỷ XIX. Đó là những cơ sở pháp lý quốc tế vững chắc góp phần phục vụ đắc lực cho công cuộc đấu tranh bảo vệ chủ quyền các quần đảo Hoàng Sa-Trường Sa nói riêng, biển đảo của Việt Nam nói chung trong hiện tại.
Tạ biểu của vua Chiêu Thống sau khi được phong An Nam Quốc Vương
Ngày 22 tháng Một năm Càn Long 53 (19/12/1788) Tôn Sĩ Nghị mang sắc ấn vào phong cho Lê Duy Kỳ làm An Nam quốc vương. Mười ngày sau, Mồng 2 tháng Chạp năm Càn Long 53 (28/12/1788), vua Chiêu Thống gửi tờ biểu đầu tiên lên Thanh đình tạ ơn vua Càn Long đã sai người đem quân sang giúp ông khôi phục kinh thành. Đây cũng là văn bản đầu tiên của Lê Duy Kỳ gửi sang Trung Hoa, có đóng dấu An Nam quốc vương mới được ban. Tuy sắc thư phong vương của vua Thanh và chiếc ấn bạc mạ vàng được gửi sang An Nam cùng lá thư tạ ơn của Lê Duy Kỳ không có giá trị gì trong lịch sử nhưng cũng là dấu tích một thời, có giá trị tài liệu tiên nguyên (primary source) nên chúng tôi dịch ra ở đây để bổ túc những phần bị bỏ trống trong một giai đoạn nhiễu nhương mà ít người để tâm đến.
Khái quát giáo dục thời Trần (thế kỷ XII -XIV)
Những nét chính về giáo dục thời Trần đại lược gồm những điểm sau: Sự biến đổi về khoa cử, nội dung giáo dục; Giáo dục Nho học ngày càng phát triển và chiếm ưu thế; Giáo dục thời Trần đã đào tạo được một đội ngũ trí thức Nho học có trình độ học vấn tham gia bộ máy quản lý nhà nước; Giáo dục đã tạo điều kiện cho chữ Nôm phát triển. Thông qua giáo dục và thi cử nhà nước đã tuyển chọn được đội ngũ quan lại tài giỏi phục vụ đất nước. Triều đình nhà Trần trọng dụng những người thực tài mà không kể đến đường xuất thân. Đây cũng là điểm đặc biệt của một triều đại từng đạt được nhiều thành tựu trên các lĩnh vực, trong đó có giáo dục. Tuy nhiên, nội dung giáo dục thời kỳ đầu do thiếu tư liệu nên hạn chế việc làm rõ vấn đề này. Đến năm 1396, phép thi đã đủ văn tự bốn trường.
Thời đại nào thì việc khoa cử cũng phải có phép tắc, định lệ nhưng ngày xưa, phép tắc, định lệ rất nghiêm ngặt, không phải ai muốn dự thi cũng được. Trường quy nói chung gồm tất cả những thể lệ áp dụng trong quá trình diễn ra thi cử, không chỉ dành cho thí sinh, mà cả quan trường cũng phải tuân theo, ai vi phạm sẽ bị kỷ luật, nặng nhẹ tùy mức độ… Dưới thời Nguyễn, mặc dù việc thi cử có những quy định chặt chẽ, nhưng vẫn có trường hợp vi phạm.
Lễ hưng quốc khánh niệm ở Kinh Đô Huế dưới thời vua Bảo Đại (1933-1939)
Lễ Hưng quốc Khánh niệm là lễ “quốc khánh” của triều Nguyễn, được tổ chức từ thời vua Khải Định và duy trì liên tục trong suốt thời gian vua Bảo Đại trị vì. Đại lễ được cử hành vào ngày 2/5 (Âm lịch) hàng năm, với mục đích để kỷ niệm ngày vua Gia Long lên ngôi hoàng đế. Bài viết này tập trung khảo sát các kỳ lễ Hưng quốc Khánh niệm diễn ra từ năm 1933 đến 1939, thông qua khảo lược các nguồn tư liệu báo chí đương thời, qua đó phần nào tái hiện không khí sinh hoạt lễ nghi của một trong những lễ tiết được xác định quan trọng bậc nhất dưới thời nhà Nguyễn.
Tết Nguyên đán (tết Cả) là một lễ hội đặc trưng gắn liền với truyền thống văn hóa của cư dân nông nghiệp Á Đông. Tại Việt Nam, tết Nguyên đán gắn liền câu chuyện “Bánh chưng - bánh giầy” với huyền tích Lang Liêu vào thời Hùng Vương thứ 6. Vậy, câu chuyện bánh chưng ấy thực tế như thế nào, hình dạng nguyên thủy ra sao, và có sự thay đổi gì trong quá trình ảnh hưởng, tiếp biến văn hóa bản địa với văn hóa Trung Quốc xưa nay... Những vấn đề đó được chúng tôi quan tâm tìm hiểu, và đóng góp đôi lời luận bàn, gợi mở trong bài viết, nhằm mục đích giải mã tên gọi “bánh chưng” cũng như các lớp văn hóa hòa trộn trong câu chuyện “Bánh chưng ngày Tết”.
Tái tạo thiên đường đã mất: Chuyện người Trung Hoa xây dựng Tân Viên Minh Viên/The recreation of a lost paradise: A story of how the Chinese built Tân Viên Minh Viên