Journal of Institute of Anthropology and Religous Studies
PHẬT GIÁO, ISLAM GIÁO VÀ ĐA DẠNG TÔN GIÁO Ở NAM Á VÀ ĐÔNG NAM Á
Năm 2022, Pew Research Centre thực hiện cuộc khảo sát về một số khía cạnh liên quan đến đa dạng tôn giáo ở sáu quốc gia Nam Á và Đông Nam Á. Nghiên cứu này là một phần của Dự án Tương lai Tôn giáo Toàn cầu (Pew-templeton Global Religious Future project) của Pew nhằm tìm hiểu những thay đổi và ảnh hưởng của tôn giáo đối với xã hội trên thế giới. Cuối năm 2023, Pew đã công bố kết quả khảo sát đầy đủ trên website: www.pewresearch.org với tiêu đề “Buddhism, Islam and Religious Pluralism in South and Southeast Asia” của nhóm tác giả Jonathan Evans, Kesley Jo Starr, Manolo Corichi và William Miner. Trong giới hạn số trang của Tạp chí Nghiên cứu Tôn giáo, chúng tôi trích dịch phần tổng quan kết quả nghiên cứu của Báo cáo và sẽ tiếp tục chuyển ngữ các nội dung chính để giới thiệu tới độc giả.
MỘT SỐ HOẠT ĐỘNG TÔN GIÁO CỦA NHẤT QUÁN ĐẠO Ở VIỆT NAM HIỆN NAY
Nhất Quán đạo là một hiện tượng tôn giáo mới du nhập từ Đài Loan vào Việt Nam từ những năm 1980-1990. Hiện tượng tôn giáo này đang có những hoạt động mạnh mẽ, sinh hoạt tôn giáo đều đặn và có xu hướng lan tỏa tại các tỉnh thành Nam Bộ (như thành phố Hồ Chí Minh, Long An, Tiền Giang, Đồng Tháp…) và đặt ra những thách thức về mặt ứng xử của Nhà nước cũng như thu hút sự quan tâm chú ý của giới nghiên cứu. Bài viết hướng đến làm rõ sự du nhập và truyền bá của Nhất Quán đạo tại Việt Nam cũng như một số hoạt động quản lý tổ chức của hiện tượng tôn giáo này trong thời gian gần đây.
BIẾN ĐỔI NGHI LỄ RƯỚC NƯỚC TRONG TÍN NGƯỠNG THÀNH HOÀNG Ở ĐỒNG BẰNG BẮC BỘ HIỆN NAY
Rước nước là một hoạt động nổi trội trong các lễ hội của người Việt ở Đồng bằng Bắc Bộ, đặc biệt là lễ hội thờ Thành hoàng làng. Đây được xem là một hoạt động nghi lễ tích hợp nhiều lớp văn hóa tín ngưỡng mang tính biểu trưng gắn với điều kiện tự nhiên, lịch sử của vùng đất và quá trình hình thành, phát triển của cộng đồng cư dân. Về bản chất, nghi lễ rước nước thể hiện đặc điểm của tín ngưỡng nông nghiệp mà tại đó ta thấy niềm tin đa thần và khát vọng của cộng đồng qua thời gian. Trong bối cảnh đô thị hóa và hiện đại hóa đang diễn ra mạnh mẽ hiện nay, lễ rước nước ngoài bảo lưu các yếu tố truyền thống, cũng có sự biến đổi nhanh chóng, phản ánh sự thích nghi của cộng đồng trong điều kiện mới. Dựa trên các tài liệu thứ cấp khai thác được, các thông tin thu thập được từ quá trình điền dã tại ba địa phương ở vùng Đồng bằng Bắc Bộ là: làng Giáp Nhị (phường Thịnh Liệt, quận Hoàng Mai, Hà Nội), làng Thượng Thụy (phường Phú Thượng, quận Tây Hồ, Hà Nội) và làng Quan Xuyên (xã Thành Công, huyện Khoái Châu, Hưng Yên), bài viết đưa ra các khái quát chung về nghi lễ rước nước, đặc điểm nghi lễ rước nước, và một số xu hướng biến đổi của nghi lễ rước nước trong tín ngưỡng Thành hoàng hiện nay.
MỘT SỐ CHUYỂN BIẾN TRONG ĐỜI SỐNG TÍN NGƯỠNG CỦA CÁC DÂN TỘC THIỂU SỐ Ở VIỆT NAM HIỆN NAY
Các cộng đồng dân tộc thiểu số ở Việt Nam có đời sống tín ngưỡng vô cùng phong phú. Về cơ bản, đa số các cộng đồng này đều có truyền thống tín ngưỡng đa thần. Những thập niên gần đây, do sự tác động của nhiều yếu tố, đời sống tín ngưỡng của các dân tộc thiểu số ở Việt Nam có sự chuyển biến lớn cả trong niềm tin và thực hành tín ngưỡng truyền thống. Bài viết khái quát các loại hình tín ngưỡng của các dân tộc thiểu số và một số chuyển biến trong niềm tin và thực hành tín ngưỡng truyền thống của các tộc người trên ba biểu hiện cơ bản: Phai nhạt niềm tin và thực hành tín ngưỡng truyền thống; tiếp biến yếu tố tín ngưỡng ngoại lai và sự biến động những người hành nghề tín ngưỡng truyền thống.
TÌM HIỂU VỀ CƠ CHẾ VÀ HOẠT ĐỘNG CỦA HỘI ĐỒNG GIÁO PHẨM THUỘC HỘI THÁNH TIN LÀNH VIỆT NAM (MIỀN NAM)
Dự án Hiến chương của Hội Thánh Tin Lành Việt Nam vào năm 1970 đã khởi xướng mô hình tam quyền phân lập trong tổ chức giáo hội, từ đó hình thành thêm cơ chế Đại Hội đồng Giáo phẩm, Hội đồng Giám sát và Hội đồng Kỷ luật đóng vai trò cơ quan tư pháp, bên cạnh cơ quan hành pháp là Ban Trị sự Tổng Liên hội và cơ quan lập pháp là Đại Hội đồng Tổng Liên hội. Hiến chương 2001 của Hội Thánh Tin Lành Việt Nam (miền Nam) đã kế thừa và điều chỉnh mô hình đó cho phù hợp với hoàn cảnh mới. Tuy nhiên, quá trình thực hiện cơ chế Hội đồng Giáo phẩm trong thực tế đã nảy sinh nhiều xung đột về quyền hạn và nhiệm vụ, dẫn đến những tranh luận dai dẳng trong giáo hội. Những tồn tại đó chỉ mới được giải quyết gần đây, thông qua việc sửa đổi những điều khoản trong Hiến chương và Nội quy của Hội Thánh Tin Lành Việt Nam (miền Nam) liên quan đến thẩm quyền và nhiệm vụ của Đại Hội đồng Giáo phẩm và Hội đồng Giáo phẩm. Từ đó giúp xác định rõ vai trò hiện nay của cơ chế Hội đồng Giáo phẩm của Hội Thánh Tin Lành Việt Nam (miền Nam).
CHÍNH QUYỀN CHÚA NGUYỄN VỚI SỰ HÌNH THÀNH, PHÁT TRIỂN CÁC DÒNG THIỀN Ở ĐÀNG TRONG (THẾ KỶ XVII-XVIII)
Phật giáo theo lưu dân vào Đàng Trong từ thời Lê sơ trở về trước song nó chỉ trở nên khởi sắc dưới thời chúa Nguyễn. Từ rất sớm, chính quyền chúa Nguyễn đã coi chính sách đối với Phật giáo là một kế sách lâu dài trong đường hướng trị nước an dân. Do đó, tuy trong bối cảnh chính trị phức tạp, ở Đàng Trong Phật giáo gặp nhiều khó khăn, nhưng dưới sự hậu thuẫn của chính quyền chúa Nguyễn, nhiều dòng thiền đã từng bước du nhập, hình thành và phát triển thành năm dòng thiền, gồm: Trúc Lâm Yên Tử, Lâm Tế, Tào Động, Lâm Tế Chúc Thánh, Lâm Tế Liễu Quán. Từ tiếp cận Sử học liên ngành Tôn giáo học, Chính trị học, bài viết bước đầu làm rõ mối liên hệ giữa chính quyền chúa Nguyễn với Phật giáo qua các dòng thiền ở Đàng Trong vào thế kỷ XVII – XVIII, đồng thời góp phần cung cấp một cái nhìn cận cảnh về chính sách của chính quyền chúa Nguyễn đối với Phật giáo thời kỳ này.
HỆ GIÁ TRỊ QUỐC GIA VIỆT NAM - LIÊN HỆ TỚI LĨNH VỰC TÔN GIÁO
Việt Nam đang bước vào “Kỷ nguyên mới - Kỷ nguyên vươn mình của dân tộc” dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản, mọi người dân Việt Nam đoàn kết nhất trí, chung sức đồng lòng, tranh thủ tối đa thời cơ, thuận lợi, đẩy lùi nguy cơ, thách thức, đưa đất nước phát triển toàn diện, mạnh mẽ, bứt phá và cất cánh. Trong kế hoạch “Vươn mình của đất nước” việc phát triển và nuôi dưỡng hệ giá trị quốc gia nhằm khẳng định “bản sắc riêng” của mình với thế giới và nuôi dưỡng lòng yêu nước, nâng cao nhận thức của người dân về giá trị của đất nước mình, thúc đẩy lý tưởng “bứt phá, cất cánh” là một nhiệm vụ ưu tiên không kém phần quan trọng nhưng đầy khó khăn và thách thức. Việc định hình hệ giá trị quốc gia trong kỷ nguyên “vươn mình” gồm những tiêu chí nào và liên hệ gì với tôn giáo là mục đích của bài viết dưới đây qua nhận diện một số giá trị tiêu biểu.
PHẬT GIÁO THỜI LIÊU VÀ CHÍNH SÁCH CỦA TRIỀU NHÀ LIÊU ĐỐI VỚI PHẬT GIÁO
Triều Liêu là một triều đại phong kiến do người Khiết Đan lập ra ở phương Bắc, Trung Quốc. Trong thời gian tồn tại 219 năm của mình, quốc gia này duy trì tình trạng đối kháng kéo dài với vương triều Tống ở Trung Nguyên, trong khi đó ở trong nước, tín ngưỡng Phật giáo dần dần được phổ biến rộng rãi tới mọi tầng lớp trong xã hội người Khiết Đan và ngày càng thâm nhập sâu vào các phương diện của đời sống xã hội. Từ hoàng đế đến giới quý tộc, từ tầng lớp quan lại đến dân chúng đều hết sức thành kính sùng bái đạo Phật. Dưới sự khuyến khích của giai cấp thống trị, giới quý tộc người Khiết Đan đã ra sức quyên góp đất đai, tiền của để xây dựng chùa chiền và nuôi dưỡng tầng lớp tăng lữ. Nhờ đó, triều Liêu đã để lại cho hậu thế một số công trình kiến trúc Phật giáo to lớn, trang nghiêm, được xây dựng công phu và có giá trị nghệ thuật cao, góp phần thể hiện rõ nét vẻ đẹp của văn hóa Phật giáo ở Trung Quốc thời kỳ này.
CHUẨN MỰC TRONG NIỀM TIN VÀ THỰC HÀNH TÔN GIÁO CỦA PHẬT GIÁO HÒA HẢO QUA GIÁO LÝ
Đối với tín đồ các tôn giáo, việc hiểu, nắm vững và thực hành đúng các chuẩn mực tôn giáo đóng vai trò hết sức quan trọng trong việc đưa đến hiệu quả tu tập, có một đời sống tâm linh vững vàng và phổ biến các giá trị tôn giáo ra ngoài xã hội. Bằng phương pháp phân tích tài liệu, thông qua tìm hiểu giáo lý, giáo luật của Phật giáo Hòa Hảo, cũng như kế thừa các nghiên cứu đi trước, bài viết nêu rõ những chuẩn mực trong niềm tin và thực hành của Phật giáo Hòa Hảo. Theo đó, bài viết tập trung phân tích về giáo lý “Học Phật, Tu Nhân”- cốt lõi cơ bản nhất của tôn giáo này.
HIỆN TƯỢNG THỜ CÚNG HỒ CHÍ MINH: NHẬN DIỆN VÀ MỘT VÀI NHẬN ĐỊNH
Trong vài thập niên trở lại đây, khu vực đồng bằng Bắc bộ xuất hiện các nhóm/hội thờ Hồ Chí Minh. Hoạt động của các nhóm này lúc rộ lên, lúc lắng xuống, có nhóm hình thành rồi tan rã, nhưng có nhóm duy trì hoạt động ở mức độ nhất định, tồn tại cho đến ngày nay. Thực tế cho thấy, một số nhóm có những thay đổi, đã thu hút một bộ phận người dân tin theo và để khẳng định những giá trị tích cực, nhóm/hội thờ Hồ Chí Minh đang trên hành trình nỗ lực tìm kiếm địa vị pháp lý. Vì lẽ đó, bài viết mong muốn góp phần nhận diện sâu thêm về một số nhóm/hội thờ Hồ Chí Minh, từ đó, góp thêm thông tin, đưa ra cách thức ứng xử phù hợp trên tinh thần đảm bảo quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo chính đáng của người dân, đồng thời, đấu tranh với những hành vi lợi dụng quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo vi phạm pháp luật, gây bất ổn định chính trị, xã hội.
THỜ HỒ CHÍ MINH TRONG MỐI LIÊN HỆ VỚI TRUYỀN THỐNG THỜ NGƯỜI CÓ CÔNG VÀ THỜ TỔ TIÊN ĐẤT NƯỚC Ở VIỆT NAM
Ngày nay, việc thờ Hồ Chí Minh không chỉ được thực hiện tại các khu di tích lịch sử, các đền thờ, nhà tưởng niệm của nhà nước, mà còn khá phổ biến tại các cơ sở tín ngưỡng dân gian đền, đình, chùa và trong các gia đình, công sở, dưới nhiều hình thức khác nhau. Đây chính là sự tiếp nối truyền thống thờ người có công với đất nước, phản ánh đạo lý “Uống nước nhớ nguồn” của dân tộc Việt Nam. Từ góc nhìn Văn hóa học, bài viết này tiếp cận hiện tượng thờ Hồ Chí Minh như là sự tiếp nối truyền thống thờ tổ tiên dân tộc và người có công với đất nước, từ đó đưa ra những bàn luận, đề xuất góp phần làm rõ những yếu tố tích cực và hiển lộ những ý nghĩa của việc thờ Hồ Chí Minh trong cuộc sống đương đại.
HIỆN TƯỢNG THỜ HỒ CHÍ MINH Ở VIỆT NAM HIỆN NAY VÀ VẤN ĐỀ ĐẶT RA
Trong hai mươi năm gần, đây hiện tượng tôn giáo mới nổi lên khá rõ rệt ở Việt Nam và hoạt động dưới rất nhiều hình thức khác nhau trải đều trên địa bàn cả nước. Về cơ bản các hiện tượng tôn giáo mới đều nảy sinh và phát triển trên nền tảng tâm lý đa thần, phiếm thần và các tín ngưỡng truyền thống đã có ở Việt Nam, như thờ Địa Mẫu/ trên nền tảng thờ nữ thần; thờ Thần Tài trên nền tảng thờ ông địa; hoặc các biến thể của các tôn giáo khác… Trong rất nhiều hiện tượng tôn giáo mới đó, hiện tượng thờ Chủ tịch Hồ Chí Minh nổi lên như một hiện tượng tín ngưỡng mới, xuất hiện gần như trên cả nước, đã và đang gây ra khá nhiều tranh cãi về hình thức, bản chất của hiện tượng này. Với các tư liệu thu thập được trong hai năm qua, bài viết tập trung vào nhận diện và giải mã một số vấn đề về hình thức, bản chất, tính văn hóa của sinh hoạt trong các hội đoàn thực hành thờ Hồ Chí Minh.
Caritas Việt Nam được thành lập từ năm 1965, sau đó ngưng hoạt động trong thời gian dài từ năm 1976, và đến năm 2008 được tái lập. Hiện Caritas Việt Nam là một tổ chức trực thuộc Ủy Ban Bác ái Xã hội - Caritas của Hội đồng Giám mục Việt Nam. Tổ chức Caritas Việt Nam cấu trúc theo một hệ thống chặt chẽ với ba cấp: trung ương, giáo phận và giáo xứ. Năm 2008, quy chế Caritas Việt Nam được thông qua đã tạo đường hướng rõ ràng cho các hoạt động bác ái xã hội trên toàn quốc, giúp Caritas Việt Nam hoạt động hiệu quả và bền vững hơn. Bài viết này tập trung làm rõ cơ cấu tổ chức và các hoạt động chính của Caritas Việt Nam trong giai đoạn hiện nay.
CÔNG NHẬN CÁC TỔ CHỨC CAO ĐÀI - DẤU ẤN PHÁP NHÂN TÔN GIÁO THỜI KỲ ĐỔI MỚI
Đạo Cao Đài là một trong những tôn giáo nội sinh, có đông tín đồ, chức sắc của nhiều tổ chức khác nhau, tồn tại chủ yếu ở Nam Bộ. Sau năm 1975, vì nhiều lý do, trong đó có nhận thức về tôn giáo theo xu hướng cực đoan, nhấn mạnh khía cạnh chính trị nên hầu hết các tổ chức tôn giáo ở miền Nam, không được công nhận pháp nhân, không có địa vị pháp lý để hoạt động và đạo Cao Đài cũng không ngoại lệ. Do vậy, bước vào thời kỳ Đổi mới, việc công nhận tư cách pháp nhân các tổ chức tôn giáo, trong đó có các tổ chức Cao Đài là nhiệm vụ quan trọng. Công nhận tư cách pháp nhân các tổ chức Cao Đài được thực hiện đầu tiên và là dấu ấn pháp nhân tôn giáo ở Việt Nam thời kỳ Đổi mới.
LỄ CẤP SẮC (ĐỘ GIỚI) CỦA DÂN TỘC DAO: NGHIÊN CỨU SO SÁNH GIỮA NHÓM DAO KIỀM MIỀN VÀ DAO KIỀM MÙN
Nghiên cứu sự giống và khác nhau trong nghi lễ cấp sắc (độ giới) của người Dao Kiềm Mùn và Dao Kiềm Miền là vấn đề quan trọng nhằm hiểu rõ đặc trưng tôn giáo, tín ngưỡng người Dao. Bài viết dưới đây được thực hiện trên cơ sở khảo sát điền dã về hai nhóm Dao trên địa bàn các tỉnh miền núi phía Bắc Việt Nam, nhằm làm rõ những điểm giống nhau trong lễ cấp sắc của người Dao Kiềm Miền và Kiềm Mùn. Bên cạnh đó, tác giả đặc biệt nhấn mạnh về những điểm khác nhau của nghi lễ được phản ánh qua độ tuổi người cấp sắc, giới tính người cấp sắc, mục đích cấp sắc, không gian thiêng trong lễ cấp sắc, các nghi thức của lễ cấp sắc….
“PHÁP THÂN HOÁ” HÌNH TƯỢNG PHẬT QUA NGHI LỄ YỂM TÂM TƯỢNG
Yểm (An) tâm tượng hay còn gọi là “hô thần nhập tượng” là nghi lễ quan trọng bậc nhất để thiêng hóa “Phật” ở một tác phẩm thủ công hay nghệ thuật vào không gian thờ tự. Trong nghiên cứu này, tác giả tập trung phân tích các nghi thức được sử dụng trong quá trình yểm tâm tượng giúp con người gắn “Tha thể” của Phật vào trong một pho tượng với trường hợp yểm tâm tượng tại một số cơ sở thờ tự ở miền Bắc. Phân tích các yếu tố thời gian tiến hành nghi thức, kết cấu và phương thức tổ chức trong nghi lễ. Nghiên cứu lý giải sức mạnh của hình ảnh Phật trước, trong và sau khi tiến trình nghi lễ yểm tâm tượng nhằm lý giải một phần hệ thống các nghi lễ Phật giáo trong xã hội Việt Nam đương đại được kiến tạo như thế nào.
SỰ HÌNH THÀNH, CƠ CẤU TỔ CHỨC VÀ HÌNH THỨC HOẠT ĐỘNG HỘI ĐOÀN CỦA GIÁO DÂN DI CƯ TẠI HÀ NỘI
Từ Đổi mới đến nay, sự xóa bỏ cơ chế bao cấp cùng với ưu thế là trung tâm chính trị, kinh tế và văn hóa của cả nước, Thủ đô Hà Nội thu hút một lượng lớn người di dân từ các tỉnh khác, trong đó có một bộ phận là giáo dân Công giáo. Xa rời môi trường sống trong các giáo xứ tại quê nhà, giáo dân Công giáo di cư đến Hà Nội với mục đích chính là mưu sinh, tuy nhiên, không vì thế mà họ xa rời đức tin của mình. Các hội đoàn của giáo dân di cư bắt đầu hình thành và góp phần giúp đỡ nhau trong cuộc sống xa nhà. Bài viết này tập trung làm rõ quá trình hình thành, cơ cấu tổ chức và hoạt động của hội đoàn dành cho giáo dân di cư tại Hà Nội.
NHỮNG CHUYỂN BIẾN VỀ MẶT TỔ CHỨC VÀ NHÂN SỰ CỦA CÔNG GIÁO Ở VIỆT NAM GIAI ĐOẠN 1975-2015
Nghiên cứu này phân tích những chuyển biến về mặt tổ chức và nhân sự của Công giáo ở Việt Nam từ năm 1975 đến năm 2015. Về mặt tổ chức, điểm nổi bật của Công giáo ở Việt Nam giai đoạn này chính là sự ra đời của Hội đồng Giám mục Việt Nam, một tổ chức quy tụ và kết nối các giám mục trên cả nước. Đồng thời, đó là những biến chuyển của các tổ chức tu trì, giáo xứ và hội đoàn với những bước trầm lắng vào các năm 1975- 1990, sự phục hồi mạnh mẽ vào các năm 1990 trở đi. Về nhân sự, Công giáo ở Việt Nam sau năm 1975 có sự sụt giảm mạnh do nhiều người Công giáo di cư ra nước ngoài. Tình hình tăng trưởng nhân sự gặp nhiều khó khăn vào các năm 1975-1990 và chỉ phục hồi mạnh hơn từ năm 2000 trở về sau. Sự phát triển về mặt tổ chức và nhân sự chính là kết quả từ sự thích nghi, năng động của Giáo hội Công giáo ở Việt Nam và quá trình đổi mới về chính sách tôn giáo của Đảng và Nhà nước Việt Nam.
TÔN GIÁO TRONG ĐỜI SỐNG THƯỜNG NHẬT CỦA CÁ NHÂN
Ngày nay, trong bối cảnh toàn cầu hóa, đa tôn giáo đang trở thành một xu thế khó cưỡng nổi. Tuy dù càng lùi sâu về lịch sử, con người càng sùng tín tôn giáo, càng cần đến tôn giáo, người cổ xưa cần tôn giáo hơn người hiện đại, nhưng cả trong lịch sử và hiện tại, con người không thể thiếu vắng tôn giáo trong đời sống cá nhân, cũng như cộng đồng. Tôn giáo và đời sống cá nhân thể hiện rõ qua sự hiện diện của tôn giáo trong các sự kiện vòng đời, trong đời sống thường nhật cũng như trong việc xây dựng và hình thành nhân cách. Bài viết tập trung làm rõ sự hiện diện của tôn giáo trong đời sống thường nhật của người Việt vốn có tâm thức đa thần giáo, trong đó nổi bật là sự dung thông của Khổng giáo, Phật giáo, các tôn giáo, tín ngưỡng bản địa trong cuộc sống hàng ngày của họ, liên quan tới những khía cạnh như lứa tuổi, nghề nghiệp, giới tính, ...
ĐỜI SỐNG TÍN NGƯỠNG, TÔN GIÁO Ở VIỆT NAM NĂM 2024: NHỮNG SỰ KIỆN TIÊU BIỂU VÀ KHUYẾN NGHỊ CHÍNH SÁCH
Việt Nam có đời sống tín ngưỡng, tôn giáo phong phú, đa dạng. Năm 2024 đời sống tín ngưỡng, tôn giáo ở Việt Nam có nhiều sự kiện, vấn đề nổi bật, gợi mở những vấn đề lý luận và thực tiễn, đồng thời, những sự kiện, vấn đề này cũng phản ánh bức tranh chung về kinh tế, chính trị, văn hoá, xã hội ở Việt Nam trong mối tương quan với đời sống tín ngưỡng, tôn giáo. Tiếp nối mạch nghiên cứu về đời sống tín ngưỡng, tôn giáo đương đại, bài viết này nhằm phân tích một số sự kiện nổi bật trong đời sống tín ngưỡng, tôn giáo ở Việt Nam năm 2024, trên cơ sở đó nêu ra một số vấn đề cần quan tâm giải quyết trong thời gian tới. Bài viết cũng giúp cho người đọc điểm lại những sự kiện tiêu biểu trong đời sống tín ngưỡng, tôn giáo ở Việt Nam năm vừa qua để có những thông tin, số liệu so sánh với những năm trước, đồng thời có những nhận định, dự báo về đời sống tín ngưỡng, tôn giáo Việt Nam những năm tiếp theo.
SUY NGHĨ VỀ NGHIÊN CỨU BIẾN ĐỔI TÔN GIÁO Ở VIỆT NAM HIỆN NAY
Trong những thập niên kể từ Đổi mới đến nay, cùng với biến đổi mạnh mẽ của đất nước khi tiến vào hội nhập ngày càng sâu rộng với thế giới, tôn giáo và đời sống tôn giáo ở Việt Nam cũng có sự biến đổi đáng kể. Nắm bắt được sự biến đổi tôn giáo sẽ hiểu được sự vận động của tôn giáo trong bối cảnh chính trị, kinh tế, văn hóa cụ thể, đồng thời, dự đoán được những ảnh hưởng của biến đổi tôn giáo đến thiên hướng suy nghĩ, lối sống và các hành vi của tín đồ tôn giáo. Nhưng biến đổi tôn giáo ở Việt Nam rất đa dạng về biểu hiện, diễn ra theo những xu hướng và mức độ khá khác nhau. Nhiều nghiên cứu đã bắt đầu phân tích các phương diện của biến đổi tôn giáo trong thực tiễn nhưng việc khái quát thành những khung phân tích trực quan, khả dụng còn mờ nhạt. Bài viết góp thêm những cơ sở lý luận cho nhận diện và phân tích các hình thức, cơ chế của biến đổi tôn giáo, từ đó, đề xuất cách phân tích biến đổi tôn giáo ở vùng biên giới đất liền của Việt Nam hiện nay.
THỜ CÚNG HỒ CHÍ MINH TẠI CÁC ĐIỆN THỜ TƯ GIA Ở ĐỒNG BẰNG BẮC BỘ HIỆN NAY VÀ NHỮNG THÁCH THỨC ĐỐI VỚI CÔNG TÁC QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC
Thờ cúng Hồ Chí Minh tại các điện thờ tư gia ở đồng bằng Bắc Bộ trong những năm gần đây đang phát triển sôi động, bên cạnh những giá trị tích cực còn kèm theo nhiều biểu hiện phức tạp mang tính đa chiều, tác động đến đời sống của người dân và cộng đồng xã hội, gây ảnh hưởng đến an ninh chính trị, trật tự an toàn xã hội. Điều này đang đặt ra nhiều thách thức từ căn cứ pháp lý cho đến tổ chức thực hiện quản lý điện thờ tư gia nói chung và điện thờ tư gia thờ cúng Hồ Chí Minh nói riêng. Bài viết dựa trên phương pháp nghiên cứu trường hợp tại một số điện thờ Hồ Chí Minh tiêu biểu để đưa ra bức tranh khái quát về thực trạng hoạt động của điện thờ Hồ Chí Minh ở đồng bằng Bắc Bộ hiện nay và nhận diện về những khó khăn, trở ngại đặt ra đối với công tác quản lý nhà nước.
MÚA RỐI CẠN CHẦU THÁNH - MỘT NÉT ĐẶC TRƯNG CỦA LỄ HỘI CHÙA ĐẠI BI
Chùa Đại Bi ở thị trấn Nam Giang, huyện Nam Trực, tỉnh Nam Định có từ lâu đời, đáng kể là lễ hội của chùa được tổ chức với quy mô lớn, gắn liền với việc thờ phụng thiền sư Từ Đạo Hạnh, thể hiện lòng thành kính, tri ân đối với Ngài. Trong lễ hội, múa rối cạn chầu Thánh là một trong những nghi lễ tiêu biểu, độc đáo, mang tính thiêng và chỉ diễn ra trong một khoảng thời gian, ở một không gian thiêng nhất định, góp phần làm nên nét đặc trưng của lễ hội chùa Đại Bi. Tương truyền, đây là trò diễn do Đức Thánh Từ Đạo Hạnh sáng tạo và truyền dạy cho người dân, nhằm đề cao những giá trị đạo đức và đạo lý sống của con người. Bài viết đề cập đến nguồn gốc và nghệ thuật múa rối cạn chầu Thánh, bên cạnh đó, bài viết cũng làm rõ những giá trị lịch sử, văn hóa của hình thức diễn xướng nghệ thuật dân gian độc đáo này.
VÀI NÉT VỀ PHẬT GIÁO THỜI LÝ QUA TƯ LIỆU BI KÝ
Vương triều Lý (1009-1225) mở ra nền quân chủ hoàn bị trong lịch sử Việt Nam trên nhiều phương diện như: kinh tế, văn hóa, giáo dục, cương vực, tư tưởng,... Trong đó, những dấu ấn Phật giáo đối với vương triều và xã hội Đại Việt rất sâu đậm. Vua chúa, quan lại trong vương triều đều chú trọng xây dựng tự viện, sao chép kinh Phật cùng nhiều hoạt động khác. Các di sản Phật giáo thời Lý còn lại đến ngày nay chủ yếu là bi ký. Hiện nay, tuy số lượng bi ký được phát hiện không nhiều, song đây là nguồn tư liệu giá trị giúp chúng ta hiểu thêm về Phật giáo thời Lý. Vì vậy, bài viết dựa vào các bi ký thời Lý đã được phát hiện và công bố, chúng tôi làm rõ hơn về Phật giáo thời Lý qua một số khía cạnh như: Tư tưởng Phật giáo, cơ sở thờ tự và những đóng góp của người dân cho Phật giáo thời Lý.
MỘT CÁCH LUẬN GIẢI VỀ CHÙA NAM TÔNG KHMER Ở VIỆT NAM
Ở Việt Nam hiện nay có khoảng hơn 450 ngôi chùa Phật giáo Nam tông Khmer tại chín tỉnh thành Tây và Nam Bộ. Trong kiến trúc và tranh tượng của những ngôi chùa này hàm chứa tinh thần Phật giáo Nam tông và tâm thức của người Khmer. Bài viết này tiếp cận kiến trúc và tranh tượng chùa Khmer từ góc nhìn Tôn giáo học, bằng phương pháp khảo cứu, phân tích và so sánh những tranh tượng và kiến trúc hiện diện trên ngôi chùa đó để tìm đến những tinh thần tôn giáo và văn hóa đặc trưng. Từ đó, bài viết đi tới nhận định: Thứ nhất, kiến trúc và tranh tượng của ngôi chùa Phật giáo Nam tông Khmer là tác phẩm kết hợp vô cùng khéo léo giữa tinh thần Phật giáo Nam tông và tâm thức Khmer; Thứ hai, vì trên nền tảng kế thừa của tôn giáo hiện diện trước khi Phật giáo vào cộng đồng Khmer, nên ngôi chùa Phật giáo Nam tông Khmer hiện nay không chỉ là một ngôi chùa của cộng đồng con người, mà còn là ngôi chùa của các cõi giới theo thế giới quan Phật giáo, vừa gần gũi thế tục, nhưng cũng thoát ly trần thế.
VAI TRÒ TỨ TRỌNG ÂN CỦA PHẬT GIÁO ĐỐI VỚI ĐỜI SỐNG ĐẠO ĐỨC NGƯỜI DÂN VIỆT NAM HIỆN NAY
Từ khi du nhập và truyền bá vào Việt Nam, Phật giáo đã gắn bó, đồng hành cùng dân tộc. Trải qua nhiều thăng trầm lịch sử, Phật giáo ngày càng khẳng định vị thế trong lòng người dân. Tinh thần nhập thế của Phật giáo cùng với truyền thống yêu nước đã trở thành một sức mạnh tinh thần giúp người dân Việt Nam lựa chọn và phát huy các giá trị đạo đức Phật giáo mang đậm tính nhân văn trong cuộc sống. Một trong những giá trị đạo đức Phật giáo được nhiều người học Phật cũng như phật tử áp dụng ngay trong đời sống hằng ngày, đó chính là tứ trọng ân. Đây là quan niệm đặc sắc của Phật giáo về lòng biết ơn, và báo ơn. Giá trị tứ trọng ân được khái quát trong kinh điển Phật giáo, khi du nhập vào Việt Nam, đã hòa quyện cùng những giá trị truyền thống cốt lõi của dân tộc, trở thành đạo đức, lối sống cao đẹp của phật tử nói riêng và người dân Việt Nam nói chung.
QUAN ĐIỂM CỦA GIÁO HỘI CÔNG GIÁO VỀ ĐỒNG TÍNH VÀ MỘT SỐ VẤN ĐỀ ĐẶT RA
Ngày nay, với phương châm hội nhập và phát triển cùng nhân loại, Giáo hội Công giáo luôn quan tâm đến các vấn đề xã hội nổi trội, canh tân và đổi mới để đồng hành với con người. Trước xu hướng nhiều quốc gia trên thế giới chấp nhận hôn nhân đồng giới, vai trò của người đồng tính trong các hoạt động của đời sống xã hội ngày càng thể hiện rõ nét, Giáo hội Công giáo đã có những quan điểm thể hiện lập trường và thái độ của mình đối với các vấn đề này. Giáo hội luôn tôn trọng phẩm giá, nhân vị của người đồng tính vì họ là hình ảnh của Thiên Chúa. Tuy nhiên, Giáo hội Công giáo không chấp nhận hành vi quan hệ đồng giới và hôn nhân đồng giới vì vi phạm tinh thần của kinh Thánh và cảm thức luân lý Kitô giáo. Mặc dù có thay đổi trong quan điểm về việc chúc lành cho các cặp đôi đồng tính, nhưng nhìn chung, giáo hội vẫn giữ vững lập trường không chấp nhận đối với vấn đề hôn nhân đồng giới. Những quan điểm này có ảnh hưởng đến đời sống của cộng đồng tín đồ trong đời sống đạo, nhất là tạo ra những ngăn trở về hôn nhân và đời sống tu trì.
QUY ĐỊNH PHÁP LUẬT VÀ VIỆC CÔNG NHẬN PHÁP NHÂN TÔN GIÁO THỜI KỲ ĐỔI MỚI
Bước vào thời kỳ Đổi mới, một trong những vấn đề đặt ra của công tác tôn giáo, công tác quản lý nhà nước đối với hoạt động tôn giáo là việc công nhận đối với các tổ chức tôn giáo. Dưới sự chỉ đạo trực tiếp của Đảng, từ năm 1995 đến năm 2004, ba tôn giáo lớn ở miền Nam là đạo Cao Đài, Giáo hội Phật giáo Hòa Hảo, Hội thánh Tin Lành Việt Nam (miền Nam) được công nhận pháp nhân. Từ những kết quả và kinh nghiệm đã đạt được, Pháp lệnh Tín ngưỡng, tôn giáo năm 2004 và sau này là Luật Tín ngưỡng, tôn giáo năm 2016 quy định cụ thể về việc công nhận pháp nhân tôn giáo. Từ đây việc công nhận pháp nhân tôn giáo ở Việt Nam thực hiện theo quy định pháp luật và đạt được những kết quả rất quan trọng.
NGHI LỄ THƯỢNG ĐỒNG TRONG TÍN NGƯỠNG THỜ ĐỨC THÁNH TRẦN HIỆN NAY: MỘT SỐ VẤN ĐỀ ĐẶT RA
Nghi lễ Thượng đồng là một nghi lễ đặc biệt quan trọng trong tín ngưỡng thờ Đức Thánh Trần, không chỉ phản ánh mong muốn, ước vọng của những người tin theo, mà còn phản ánh sự giao thoa, tiếp biến giữa tín ngưỡng thờ Đức Thánh Trần với các loại hình tôn giáo, tín ngưỡng khác của người Việt. Cùng với sự thay đổi của đời sống xã hội, tín ngưỡng thờ Đức Thánh Trần nói chung, nghi lễ Thượng đồng nói riêng đã có nhiều sự biến đổi cả về nội dung và hình thức biểu hiện. Bài nghiên cứu này mong muốn phần nào chỉ ra thực trạng cũng như một số vấn đề đặt ra của nghi lễ Thượng đồng hiện nay.
THÀNH HOÀNG TRONG VĂN HÓA VIỆT VÀ NEAK TA TRONG VĂN HÓA KHMER TỪ GÓC NHÌN ĐỐI SÁNH
Thờ cúng Thành hoàng trong văn hóa Việt và Neak Ta trong văn hóa Khmer là những tín ngưỡng dân gian quan trọng và phổ biến nhất ở hai cộng đồng. Các nghi lễ thờ cúng Thành hoàng là nghi lễ cộng đồng có quy mô lớn nhất của người Việt, trong khi đó, các nghi lễ thờ cúng Neak Ta được thực hành rộng rãi nhất trong số các tín ngưỡng dân gian của cộng đồng người Khmer. Đặt một góc nhìn đối sánh giữa tín ngưỡng thờ Thành hoàng trong văn hóa của người Việt và tín ngưỡng thờ Neak Ta trong văn hóa Khmer, thông qua vai trò là vị thần bảo trợ cộng đồng, bài viết nhằm làm rõ những nét tương đồng và khác biệt giữa hai loại tín ngưỡng này, qua đó, tìm hiểu sự tương đồng và đa dạng trong văn hóa tộc người ở Việt Nam trên cơ tầng văn hóa châu Á được hình thành trong quá trình giao thoa văn hóa giữa các cộng đồng trong khu vực.