Tạp chí của Viện Dân tộc học và Tôn giáo học, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam Tên cũ: Nghiên cứu Tôn giáo: https://vjol.info.vn/index.php/rsr Tên cũ: Dân tộc học: https://vjol.info.vn/index.php/tapchiviendantochoc
Nghi lễ tang ma của phật tử ở tỉnh Long An hiện nay
Nghi thức tang lễ trong Phật giáo là một thực hành nghi lễ mang ý nghĩa xã hội và tôn giáo, đóng vai trò quan trọng trong đời sống văn hóa Nam Bộ. Các nghi lễ này không chỉ phản ánh niềm tin tôn giáo của cộng đồng phật tử, mà còn thể hiện chuẩn mực ứng xử trong quan hệ gia đình, dòng họ và cộng đồng; góp phần duy trì các giá trị văn hóa truyền thống và củng cố sự gắn kết xã hội. Nghiên cứu này nhằm làm rõ khái niệm, vai trò và chức năng của nghi lễ tang ma trong đời sống phật tử. Từ những dữ liệu điền dã dân tộc học thu thập từ năm 2021 đến năm 2023 tại các tự viện ở tỉnh Long An, kết hợp với phân tích tài liệu thứ cấp, kết quả nghiên cứu cho thấy nghi lễ tang ma của Phật giáo không chỉ đáp ứng nhu cầu tâm linh, mà còn bảo tồn các giá trị văn hóa truyền thống và tăng cường sự gắn kết cộng đồng trong bối cảnh biến đổi xã hội hiện nay.
Biểu tượng nước trong đời sống văn hóa của người Công giáo tại Giáo phận Bùi Chu
Trong quá trình nghiên cứu về văn hóa tôn giáo, chúng tôi nhận thấy rằng, ngoài những biểu tượng tiêu biểu thì biểu tượng nước luôn có một vị trí và vai trò quan trọng trong đời sống văn hóa của người Công giáo. Bên cạnh những chức năng vật lý, nước còn là một biểu tượng mang tính thần học, biểu thị sự sống, cái chết và sự tái sinh vào một cuộc sống mới. Với cách tiếp cận biểu tượng văn hóa, biểu tượng Công giáo, nghiên cứu này tập trung khảo sát một số giáo xứ ở Giáo phận Bùi Chu, tỉnh Nam Định cũ (nay là tỉnh Ninh Bình), từ đó phân tích chỉ ra những yếu tố nước trong đời sống văn hóa của người Công giáo có vai trò quan trọng trong cộng đồng nơi đây.
Nguyên nhân cải đạo theo Tin Lành ở đô thị: Từ nhu cầu tâm linh đến động lực thế tục
Sự gia tăng số lượng tín đồ Tin Lành tại Hà Nội trong những năm gần đây phản ánh những biến đổi đáng chú ý trong đời sống tôn giáo và đặt ra yêu cầu nghiên cứu sâu hơn về động lực cải đạo. Dựa trên dữ liệu khảo sát về chức sắc và tín đồ Tin Lành mới theo đạo, bài viết phân tích các nguyên nhân dẫn đến quá trình cải đạo trong bối cảnh đô thị. Kết quả nghiên cứu cho thấy cải đạo là một quá trình đa chiều, hình thành từ sự đan xen giữa nhu cầu tâm linh và các động lực thế tục. Qua đó, bài viết góp phần làm rõ đặc điểm lựa chọn và chuyển đổi tôn giáo của một bộ phận cư dân đô thị hiện nay.
Phát triển sinh kế của một số tộc người ở vùng biên giới tỉnh Đồng Na
Bài viết phân tích thực trạng sinh kế của một số cộng đồng tộc người ở vùng biên giới tỉnh Đồng Nai. Kết quả nghiên cứu cho thấy, các hoạt động sinh kế của người dân địa phương bao gồm sinh kế nông nghiệp, phi nông nghiệp và một số hình thức sinh kế xuyên biên giới, được tổ chức và duy trì với những hình thức khá đa dạng nhằm thích ứng với điều kiện kinh tế - xã hội của địa phương. Tuy nhiên, trong bối cảnh hiện nay, những hoạt động sinh kế này cũng bộc lộ một số khó khăn và thách thức, đặc biệt liên quan đến sự khác biệt trong khả năng tiếp cận nguồn lực, vị thế kinh tế và cơ hội tiếp cận thị trường giữa các nhóm tộc người. Từ thực tiễn đó, bài viết thảo luận một số vấn đề cần được quan tâm trong hoạch định chính sách nhằm ổn định đời sống kinh tế và thúc đẩy phát triển sinh kế bền vững cho các cộng đồng tộc người sinh sống tại khu vực biên giới Việt Nam - Campuchia thuộc tỉnh Đồng Nai.
Khai thác nguồn lực văn hóa trong phát triển du lịch cộng đồng của người Hmông ở xã Mường Lống, tỉnh Nghệ An
Bài viết phân tích việc khai thác nguồn lực văn hóa trong phát triển du lịch cộng đồng của người Hmông (Mông) tại xã Mường Lống, tỉnh Nghệ An. Trên cơ sở đó làm rõ cách thức các giá trị văn hóa truyền thống của cộng đồng được huy động và chuyển hóa thành các sản phẩm phục vụ hoạt động du lịch; đánh giá những lợi ích kinh tế - xã hội mà du lịch cộng đồng mang lại; đồng thời chỉ ra những khó khăn và thách thức trong quá trình khai thác các nguồn lực này. Từ đó, thảo luận một số vấn đề đặt ra và đề xuất định hướng nhằm nâng cao hiệu quả khai thác nguồn lực văn hóa, góp phần thúc đẩy phát triển du lịch cộng đồng theo hướng bền vững tại xã Mường Lống hiện nay.
Biến đổi không gian thiêng trong đời sống cộng đồng dân tộc Ba-na theo Công giáo ở xã Đắk Hà, tỉnh Quảng Ngãi
Trên cơ sở tiếp cận cấu trúc không gian, bài viết phân tích biến đổi không gian thiêng trong đời sống của người Ba-na theo Công giáo ở xã Đắk Hà, tỉnh Quảng Ngãi. Dựa trên tư liệu điền dã dân tộc học kết hợp khảo sát định lượng tại ba thôn của người Ba-na theo Công giáo, nghiên cứu làm rõ sự điều chỉnh về chức năng, ý nghĩa của các không gian thiêng truyền thống như nhà rông, giọt nước và rừng ma, đồng thời, xem xét vai trò của các cơ sở thờ tự Công giáo trong cấu trúc không gian làng đương đại. Kết quả cho thấy, sự hiện diện của Công giáo không dẫn đến sự đứt gãy hệ thống không gian thiêng truyền thống, mà diễn ra như một quá trình hội nhập và điều chỉnh văn hóa, trong đó các yếu tố tôn giáo mới được tích hợp vào cấu trúc không gian thiêng của làng. Trong quá trình này, cộng đồng Ba-na giữ vai trò chủ động trong việc phân định chức năng các không gian, duy trì các ranh giới biểu tượng và dung hòa giữa truyền thống với thực hành tôn giáo mới, qua đó hình thành một cấu trúc không gian thiêng đa tầng trong đời sống đương đại.
So sánh mức độ hạnh phúc giữa người theo tôn giáo và không theo tôn giáo ở vùng đồng bằng sông Cửu Long
Dựa trên kết quả khảo sát ở vùng đồng bằng sông Cửu Long và các mục tiêu phát triển bền vững, bài viết phân tích thực trạng và đề xuất giải pháp nhằm nâng cao hạnh phúc của người theo tôn giáo. Kết quả cho thấy, người theo tôn giáo và không tôn giáo có những quan niệm và đánh giá khác nhau về mức độ hạnh phúc của mình. Chỉ số hạnh phúc của người dân theo tôn giáo cao hơn 0,138 điểm so với người không theo tôn giáo. Trên cơ sở đó, nghiên cứu đề xuất các giải pháp phát huy vai trò của tôn giáo để góp phần nâng cao hạnh phúc của người dân vùng đồng bằng sông Cửu Long trong thời gian tới
Giá trị và chức năng xã hội của tôn giáo ở Việt Nam hiện nay
Trong khoa học xã hội và nhân văn, tôn giáo được xem là một thực thể xã hội khách quan, phản ánh mối liên hệ của con người với cái thiêng, thế giới siêu nhiên, cùng nhiều giá trị khác nhau. Nhiều nghiên cứu đã cho thấy, tôn giáo không chỉ là niềm tin, thực hành của tín đồ liên quan đến cái thiêng, mà tôn giáo còn có chức năng cố kết cộng đồng, duy trì trật tự xã hội; nhiều giá trị của tôn giáo có khả năng tác động sâu sắc đến đời sống xã hội trong lịch sử và hiện tại. Tôn giáo không chỉ đơn thuần là thực thể lịch sử, mà còn là thực thể văn hóa, thực thể xã hội năng động, luôn có những giá trị và chức năng tích cực đối với đời sống con người, góp phần ổn định, phát triển xã hội theo hướng bền vững. Trên cơ sở tiếp cận liên ngành tôn giáo học, văn hoá học tôn giáo và giá trị học, với phương pháp phân tích tài liệu, bài viết này chỉ ra một số giá trị và chức năng cơ bản của tôn giáo ở Việt Nam hiện nay.
Hiệu quả vận hành hệ thống chính trị cơ sở ở vùng dân tộc thiểu số trong bối cảnh đổi mới, sắp xếp tổ chức bộ máy
Bài viết phân tích hiệu quả vận hành hệ thống chính trị cơ sở ở xã Yên Minh, tỉnh Tuyên Quang trong bối cảnh thực hiện mô hình chính quyền địa phương hai cấp. Kết quả cho thấy, với định hướng lấy người dân làm trung tâm, quá trình chuyển đổi số được thúc đẩy, thủ tục hành chính có nhiều chuyển biến tích cực, góp phần nâng cao niềm tin và sự hài lòng của người dân. Tuy nhiên, trong giai đoạn đầu triển khai, một số thách thức đang đặt ra như sự hạn chế về năng lực của một bộ phận cán bộ, tình trạng “quá tải” trong thực thi nhiệm vụ, sự không tương thích giữa chuyên môn với vị trí công tác; “khoảng cách số” và mức độ tiếp cận, sử dụng dịch vụ công chưa đồng đều giữa các nhóm dân cư; yêu cầu về “sát dân, bám cơ sở” gặp khó khăn khi không gian quản trị được mở rộng; người có uy tín và các thiết chế xã hội truyền thống trở nên khó xác định được vị trí của mình trong mô hình quản trị số.
Sự gặp gỡ giữa tư tưởng của cụ Phó bảng Nguyễn Sinh Huy và Chủ tịch Hồ Chí Minh với Phật giáo: Từ nhân cách văn hóa đến sự nghiệp cách mạng
Mặc dù cụ Phó bảng Nguyễn Sinh Huy (tức Nguyễn Sinh Sắc) và con trai là Chủ tịch Hồ Chí Minh (tức Nguyễn Sinh Cung) chỉ cùng chung sống khoảng hai mươi mốt năm, nhưng trong hành trình cách mạng của mỗi người sau này lại có nhiều điểm chung với tư tưởng Phật giáo. Trên cơ sở khảo sát một số tác phẩm của Chủ tịch Hồ Chí Minh, tư liệu lịch sử về cụ Phó bảng Nguyễn Sinh Huy và các công trình nghiên cứu liên quan đến Phật giáo Việt Nam, bài viết phân tích những điểm tương đồng về tư tưởng của hai cha con đối với Phật giáo trên một số khía cạnh như: yêu thương con người, đề cao lao động; phát huy tư tưởng nhập thế của Phật giáo, tích cực hoạt động yêu nước thông qua con đường thuyết giảng đạo; chấn hưng Phật giáo theo tinh thần yêu nước, từ đó chỉ ra những đóng góp của Phật giáo trong việc hình thành nhân cách văn hóa và sự nghiệp cách mạng của hai cha con Chủ tịch Hồ Chí Minh.
Quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo của người dân trong chính sách và pháp luật của Đảng và Nhà nước ta
Việt Nam là quốc gia đa tôn giáo và không có sự phân biệt tín ngưỡng, tôn giáo, không có mâu thuẫn hay xung đột giữa các tôn giáo. Người có tín ngưỡng, tôn giáo và người không theo tín ngưỡng, tôn giáo cùng chung sống hài hòa trong cộng đồng dân tộc Việt Nam. Tôn trọng tự do tín ngưỡng, tôn giáo là trọng tâm trong ứng xử đối với tín ngưỡng, tôn giáo của Đảng và Nhà nước Việt Nam. Bài viết này đi sâu phân tích quan điểm của Đảng về vấn đề tôn giáo, việc hoạch định chính sách tín ngưỡng, tôn giáo ở Việt Nam. Bảo đảm quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo của người dân được thể hiện ngay trong Hiến pháp đầu tiên (1946) và là quan điểm xuyên suốt của Đảng cho đến hiện nay.
Nguồn gốc, lịch sử hình thành người Tày ở vùng Đông Bắc Việt Nam
Bài viết phân tích nguồn gốc và quá trình hình thành của người Tày ở vùng Đông Bắc Việt Nam trên cơ sở tổng hợp các tư liệu lịch sử, dân tộc học và kết quả nghiên cứu thực địa. Mục tiêu bài viết làm rõ quá trình hình thành cộng đồng người Tày thông qua nhận diện các thành phần nguồn gốc và những biến đổi lịch sử, văn hóa của tộc người. Kết quả cho thấy người Tày ở Đông Bắc Việt Nam không phải là một cộng đồng đơn nhất về nguồn gốc mà hình thành từ nhiều nhóm khác nhau, gồm: nhóm cư dân Tày tại chỗ có nguồn gốc từ khối Bách Việt cổ; nhóm có nguồn gốc từ người Nùng di cư dần được Tày hóa trong quá trình cộng cư lâu dài và nhóm từ người Kinh thông qua quá trình di dân, hòa huyết và đồng hóa trong lịch sử. Những kết quả này góp phần khẳng định sự hiện diện sớm và liên tục của cư dân Tày tại khu vực Đông Bắc, đồng thời, cung cấp thêm cơ sở khoa học cho việc nghiên cứu lịch sử tộc người, nhận diện bản sắc văn hóa và các quá trình giao lưu, tiếp biến văn hóa trong khu vực.
Giáo hội Phật giáo Hòa Hảo và Hội thánh Tin Lành Việt Nam (miền Nam) - chặng đường tiếp theo của pháp nhân tôn giáo thời kỳ Đổi mới
Giáo hội Phật giáo Hoà Hảo và Hội thánh Tin Lành Việt Nam (miền Nam) là hai tổ chức tôn giáo có phạm vi hoạt động và ảnh hưởng xã hội quan trọng ở miền Nam. Do vậy, sau khi công nhận pháp nhân đối với các tổ chức Cao Đài, trong khoảng thời gian từ năm 1998 đến năm 2001, hai tổ chức tôn giáo là Giáo hội Phật giáo Hòa Hảo và Hội thánh Tin Lành Việt Nam (miền Nam) được Nhà nước công nhận tư cách pháp nhân. Đây là chặng đường tiếp theo của quá trình công nhận pháp nhân tôn giáo ở Việt Nam thời kỳ Đổi mới. Bằng việc tổng thuật, phân tích những nét đặc thù và những ứng xử cụ thể trong quá trình đi đến công nhận tư cách pháp nhân của hai tổ chức tôn giáo nói trên, bài viết ghi lại những kinh nghiệm quan trọng trong công tác quản lý tôn giáo thời kỳ Đổi mới.
Cải cách tôn giáo thời kỳ Phục hưng: Lịch sử vấn đề và ý nghĩa thời đại
Triết học và thần học Kitô giáo là vấn đề trung tâm của tư tưởng phương Tây, bước sang thời Phục hưng, khi kinh tế xã hội có nhiều chuyển biến, văn hóa - khoa học phát triển, làm thay đổi nhận thức nhân loại. Sản xuất tiền công nghiệp đòi hỏi xã hội cần thời gian và kinh phí sinh hoạt. Bối cảnh mới là lý do xuất hiện nhiều nhà cải cách tôn giáo, trong số đó nổi lên ba gương mặt tiêu biểu là Martin Luther, Huldrych Zwingli và Jean Calvin. Bài viết phân tích những nội dung cốt lõi trong quá trình hoạt động của ba nhân vật tiêu biểu nêu trên, qua đó làm rõ ý nghĩa các cuộc cải cách của họ đối với thời đại Phục hưng. Các cuộc cải cách này được xem như như một cuộc cách mạng tư sản toàn diện, góp phần thách thức hệ tư tưởng phong kiến và chế độ thần quyền, tạo ra bước ngoặt quan trọng về văn hóa và khoa học, đồng thời, thúc đẩy tư duy lý tính và quan niệm tôn trọng quyền tự nhiên của con người.
Nguồn lực tri thức: Các mối liên hệ và sự phát triển kinh tế - xã hội
Những thập niên gần đây, trước tác động của thành tựu khoa học, công nghệ tiên tiến, sự bùng nổ của trí tuệ nhân tạo (AI) và xu thế khu vực hóa, toàn cầu hóa..., nền văn minh nhân loại đang diễn ra quá trình biến chuyển sâu sắc, đã và đang làm thay đổi thế giới, định hình lại cấu trúc và xu thế phát triển của các quốc gia. Trong bối cảnh đó, vai trò của tri thức, nguồn lực tri thức mỗi quốc gia ngày càng có ý nghĩa quan trọng trong các chiến lược phát triển. Từ cách tiếp cận lịch sử - văn hóa và tư duy khoa học liên ngành, bài viết không bàn sâu về nguồn gốc, bản chất, đặc điểm của tri thức, trí tuệ mà chủ yếu tập trung làm rõ một số chiều cạnh về sự hình thành các nguồn lực tri thức, đặc tính của các loại hình tri thức, mối quan hệ tương tác giữa chúng và vai trò của các nguồn lực tri thức trong tiến trình phát triển lịch sử - văn hóa, kinh tế - xã hội của đất nước.
Tác động của chính sách Nhà nước đến phát triển du lịch văn hóa: Trường hợp lễ hội Dinh Cô
Tại Việt Nam, du lịch văn hóa đang trở thành công cụ chiến lược trong phát triển kinh tế và quảng bá quốc gia. Bài viết phân tích vai trò của chính sách Nhà nước trong chuyển đổi lễ hội Dinh Cô - một thực hành tín ngưỡng dân gian gắn với đời sống ngư dân xã Long Hải thuộc địa phận Thành phố Hồ Chí Minh hiện nay, để trở thành một sản phẩm du lịch văn hóa đặc thù. Dựa trên phương pháp định tính, nghiên cứu cho thấy chính sách văn hóa - du lịch đã tái cấu trúc không gian, nghi thức và ý nghĩa lễ hội theo hướng phục vụ du lịch, đồng thời làm rõ những căng thẳng giữa bảo tồn văn hóa và thương mại hóa. Trường hợp lễ hội Dinh Cô minh chứng cho vai trò điều tiết chính sách của Nhà nước trong mối quan hệ giữa văn hóa và phát triển ở vùng ven biển Việt Nam.
Tôn giáo nội sinh ở Nam Bộ với vấn đề bảo tồn văn hoá truyền thống (Nghiên cứu trường hợp đạo Cao Đài và Phật giáo Hòa Hảo)
Từ nửa cuối thế kỷ XIX đến nửa đầu thế kỷ XX ở Nam Bộ, nhiều tổ chức tôn giáo được hình thành, nhất là các tôn giáo nội sinh đã có tác động không nhỏ đến lịch sử, văn hoá và chính trị của vùng đất này, như đạo Cao Đài và Phật giáo Hòa Hảo. Dù có những điểm khác biệt trong giáo lý, giáo luật cũng như phương châm hành đạo, nhưng các tôn giáo đó đều có một điểm chung là thể hiện tinh thần giữ gìn các giá trị văn hoá truyền thống của dân tộc. Tinh thần đó được thể hiện thông qua việc sử dụng các thể loại thơ văn truyền thống trong chuyển tải kinh sách, những hình thức diễn đọc kinh kệ theo điệu thức nam ai, nam xuân; lựa chọn trang phục áo dài, áo bà ba làm đạo phục; bài trừ mê tín dị đoan; thờ anh hùng liệt sĩ cũng như tiếp nối các giá trị văn hoá truyền thống như trọng phụ nữ, dung hợp tam giáo và triết lí âm dương - ngũ hành. Sử dụng phương pháp phân tích, tổng hợp tài liệu và phương pháp phỏng vấn sâu, bài viết này tập trung nghiên cứu tinh thần, chủ trương giữ gìn các giá trị văn hoá truyền thống dân tộc của đạo Cao Đài và Phật giáo Hòa Hảo.
Tiếp biến văn hóa âm nhạc Công giáo trong nhạc cụ và nhạc hát ở Việt Nam
Công giáo được du nhập vào Việt Nam từ thế kỷ XVI và đến nay đã có nhiều đóng góp trong một số lĩnh vực của đời sống, như: quá trình sáng tạo chữ Quốc ngữ, bảo tồn văn hóa dân tộc,... Bài viết tập trung tổng hợp những thành tựu của quá trình hội nhập văn hóa âm nhạc Công giáo trong lịch sử, qua đó làm rõ các yếu tố tiếp biến văn hóa Công giáo tại Việt Nam thông qua hai phương diện: nhạc hát và nhạc cụ. Bên cạnh đó, việc xem xét Hội đồng Giám mục Việt Nam và cộng đồng giáo dân như những chủ thể của quá trình tiếp biến văn hóa giúp bài viết mở rộng được nhiều góc nhìn hơn. Qua đó, nhằm khẳng định giá trị của âm nhạc dân gian trong nền văn hóa dân tộc và sự kết hợp giữa âm nhạc dân gian với âm nhạc tôn giáo là cần thiết và cần được khuyến khích.
Chấn hưng Phật giáo trong nửa đầu thế kỷ XX và những bài học kinh nghiệm đối với Phật giáo Việt Nam hiện nay
Sự hình thành và phát triển của Phong trào Chấn hưng Phật giáo trong nửa đầu thế kỷ XX đã đánh dấu một cuộc cách mạng mới trong diễn trình lịch sử Phật giáo Việt Nam. Những nội dung chấn hưng, cải cách trong phong trào này tuy chưa đề cập đầy đủ các phương diện của đạo Phật, nhưng đã góp phần tạo ra sự chuyển hóa cần thiết về “lượng” cho những “bước nhảy” về “chất” của Phật giáo Việt Nam sau này. Nhìn lại quá khứ, rút ra bài học cho hiện tại và tương lai không những là việc làm có ý nghĩa khoa học mà còn chứa đựng cả những giá trị thực tiễn sâu sắc. Với mục đích và ý nghĩa này, bài viết đi vào phân tích và trình bày những kết quả đã đạt được trong Phong trào Chấn hưng Phật giáo Việt Nam nửa đầu thế kỷ XX. Qua đó, góp phần bổ sung nguồn tài liệu và những bài học kinh nghiệm cho xây dựng, phát triển Phật giáo trong tình hình mới hiện nay.
Triều Lý, tư tưởng Thiền học bắt đầu “nở rộ”, các vị thánh tổ biên soạn kinh sách, chú sớ, dịch thuật, hệ thống hóa Phật học. Đặc biệt qua một số trước tác, chủ yếu là các bài “kệ,” thể hiện rất rõ tư tưởng Thiền học, đóng góp cho Phật pháp đương thời cũng như Phật pháp Việt Nam hiện đại. Có thể kể đến vai trò của một số vị thánh tổ như Khuông Việt, Định Hương, Vạn Hạnh, Viên Chiếu, Đạo Huệ, Huệ Sinh, Thường Chiếu, Thông Biện, Diệu Nhân,… Tư tưởng Thiền học của các vị thánh tổ rất đa dạng, đa diện, truyền tải nhiều nội dung. Nghiên cứu này tập trung đề cập đến một số tư tưởng như: Tâm tông, vô trụ, tư tưởng về Tâm; tư tưởng về tính Không.
Áp dụng tiếp cận Nhân học trong nghiên cứu về di cư lao động tự do của người dân tộc thiểu số ở vùng biên giới Việt Nam
Nghiên cứu về di cư nói chung, di cư lao động tự do của người dân tộc thiểu số ở vùng biên giới nói riêng là rất cần thiết, đặc biệt trong bối cảnh sáp nhập đơn vị hành chính diễn ra mạnh mẽ tại Việt Nam. Bài viết hệ thống hóa các lý thuyết về di cư trên thế giới và thực trạng nghiên cứu chủ đề này tại các vùng biên giới dưới góc độ nhân học. Thông qua việc phân tích các biến chuyển về kinh tế, văn hóa và quan hệ tộc người, bài viết cung cấp những luận cứ khoa học quan trọng cho việc xây dựng chiến lược phát triển bền vững và đảm bảo an ninh quốc phòng. Trên cơ sở đó, đặt ra một số thảo luận cho nghiên cứu di cư lao động của người dân tộc thiểu số ở vùng biên giới nước ta trong thời gian tới.
Tri thức dân tộc học vùng Tây Bắc qua “Hưng Hóa ký lược” của Phạm Thận Duật
Trên cơ sở phân tích giá trị tư liệu của sách Hưng Hóa Ký Lược, bài viết góp phần làm sáng tỏ thêm vai trò của tác gia Phạm Thận Duật đối với quá trình tích lũy tri thức dân tộc học ở Việt Nam. Ông là một trong số ít nhà kỹ trị địa phương dưới thời nhà Nguyễn đã dày công tìm hiểu, ghi chép và cung cấp một cách trung thực thông tin về văn hóa, ngôn ngữ và tộc người ở địa hạt mình quản lý, giúp làm gia tăng tri thức về kinh tế - xã hội cho chính quyền sở tại. Ông cũng đồng thời đi tiên phong trong việc áp dụng các phương pháp nghiên cứu dân tộc học vượt trước thời đại, tạo ra những tri thức mới về tộc người ở vùng Tây Bắc. Đối với các nhà dân tộc học chuyên nghiệp, tri thức của ông về tộc người, ngôn ngữ và phong tục tập quán các dân tộc vùng Tây Bắc ghi lại trong Hưng Hóa Ký Lược là một di sản quý giá cần được tiếp tục khám phá và khai thác.
Quốc tế hóa trong đào tạo, nghiên cứu và ứng dụng Nhân học ở Đại học Quốc gia Hà Nội
Ngành Nhân học và đội ngũ giảng viên Nhân học tại Đại học Quốc gia Hà Nội rất quan tâm đến các vấn đề văn hóa, xã hội, kinh tế, phát triển ở Việt Nam và trên thế giới. Trong hơn hai thập niên vừa qua, Khoa Nhân học (nay là Khoa Nhân học và Tôn giáo học) luôn kiên định với mục tiêu xây dựng Khoa thành một trung tâm Nhân học hàng đầu khu vực dựa trên triết lý giáo dục “Truyền cảm hứng Nhân học”. Thông qua sử dụng khái niệm “quốc tế hóa”, bài viết phân tích các chiều cạnh then chốt trong đào tạo, nghiên cứu và ứng dụng của ngành Nhân học, qua đó nhận diện các hình thức, bản chất và tác động của quá trình quốc tế hóa đối với ngành Nhân học Việt Nam từ 2000 đến nay. Bài viết này lập luận rằng ngành Nhân học có mức độ quốc tế hóa cao trong cả đào tạo, nghiên cứu và ứng dụng theo hai chiều hướng: “mang Nhân học thế giới đến Việt Nam” và “mang Nhân học Việt Nam ra thế giới”. Vì thế, định hướng phát triển ngành Nhân học trong thời gian tới nên tiếp tục củng cố vị thế và phát huy thế mạnh này.
Giá trị của nghi lễ Kỳ yên trong đời sống cộng đồng người Hoa ở tỉnh Bắc Ninh
Nghi lễ Kỳ yên của cộng đồng người Hoa ở thôn Thác Do, xã Tân Quang, huyện Lục Ngạn, tỉnh Bắc Giang (nay là xã Lục Ngạn, tỉnh Bắc Ninh) là một sinh hoạt văn hóa - tín ngưỡng quan trọng, gắn liền với đời sống tâm linh và sự cố kết cộng đồng. Trên cơ sở nguồn tư liệu khảo sát tại thực địa, bài viết phân tích các giá trị nổi bật của nghi lễ, nhất là vai trò của lễ hội này trong việc bảo tồn bản sắc, gắn kết cộng đồng và truyền nối tri thức văn hóa. Qua đó, có thể thấy rằng lễ Kỳ yên hiện nay vẫn duy trì những yếu tố cốt lõi về nghi thức, không gian và ý nghĩa, tuy đã có những biến đổi đáng kể về thành phần tham gia, quy trình tổ chức và một số chi tiết nghi lễ, phản ánh sự thích ứng linh hoạt của cộng đồng người Hoa trước những biến chuyển xã hội. Song, cũng có một số vấn đề đặt ra, cần tiếp tục bảo tồn, phát huy giá trị của nghi lễ trong bối cảnh hội nhập hiện nay.
Biến đổi tín ngưỡng của người Hoa ở Hà Nội: Trường hợp hội quán Quảng Đông
Bài viết tập trung làm rõ quá trình biến đổi của các thực hành tín ngưỡng tại một hội quán của người Hoa ở Hà Nội trên cơ sở sử dụng phương pháp điền dã dân tộc học, bao gồm: quan sát tham dự, phỏng vấn sâu, điều tra hồi cố và nghiên cứu tài liệu thứ cấp, chỉ ra những biến đổi quá trình tiếp biến văn hóa Hoa - Việt, cũng như lí giải nguyên nhân của hiện tượng này. Bài viết góp phần bổ sung một trường hợp cụ thể cho nghiên cứu về sự biến đổi tín ngưỡng của cộng đồng thiểu số ở đô thị Việt Nam, làm rõ cơ chế tiếp biến văn hóa trong môi trường đô thị đa tộc người, đồng thời, mở rộng khung lý thuyết về sự vận động của tín ngưỡng dân gian trong bối cảnh hiện đại hóa và chính sách quản lý văn hóa nói chung, tôn giáo, tín ngưỡng nói riêng.
Sự biến đổi của lễ vật trong tín ngưỡng thờ Thành hoàng ở thành phố Hà Nội hiện nay
Tín ngưỡng Thành hoàng với các thiết chế liên quan, bao gồm: hệ thống cơ sở thờ tự như đình, miếu, nghè… và các nghi lễ, lễ hội tồn tại phổ biến trong đời sống của cư dân ở thành phố Hà Nội. Trong bối cảnh đương đại, tín ngưỡng Thành hoàng ở Hà Nội vẫn bảo lưu nhiều phong tục, tập quán truyền thống, nhưng cũng có những biến đổi trên nhiều phương diện, trong đó, có tục lệ chuẩn bị và dâng cúng lễ vật. Lễ vật là một thành tố quan trọng cấu thành nghi lễ, thể hiện niềm tin, sự tôn kính đối với vị thần bảo hộ, đồng thời góp phần duy trì các chuẩn mực ứng xử và củng cố sự gắn kết cộng đồng. Bài viết này tập trung phân tích các đặc điểm truyền thống và một số xu hướng biến đổi hiện nay của lễ vật trong tín ngưỡng thờ Thành hoàng ở thành phố Hà Nội.
Thần linh và tổ tiên: mối liên hệ giữa cộng đồng và dòng họ trong lễ tạ mộ của người Dao Quần Chẹt ở Yên Bái
Lễ tạ mộ (chảy chấu) của người Dao Quần Chẹt ở Yên Bái là một nghi lễ truyền thống quan trọng, thể hiện sự gắn kết chặt chẽ giữa cộng đồng, dòng họ và cá nhân trong đời sống tín ngưỡng. Nghi lễ này nhằm tri ân công lao của tiền nhân đối với dòng họ và kiến tạo không gian thiêng, nơi gia tiên, Ông cụ và thần linh tối cao cùng hiện diện. Khảo sát lễ tạ mộ tại dòng họ Lương cho thấy, cấu trúc nghi lễ phản ánh mối quan hệ ba chiều: gia tiên hưởng lễ, thần linh chứng giám, con cháu bày tỏ lòng hiếu kính và cầu phúc. Đặc biệt, lễ tạ mộ cho thấy cơ chế “thăng cấp” từ cá nhân quá cố đến vị thế gia tiên, Ông cụ và thần linh. Nghi lễ không chỉ khẳng định bản sắc văn hóa người Dao Quần Chẹt, mà còn thể hiện sự tiếp biến linh hoạt giữa tín ngưỡng Đạo giáo và các tôn giáo khác tại địa phương, đồng thời, góp phần bảo tồn di sản và củng cố tinh thần cộng đồng.
Hoàng Thị Thu Hường, Bùi Thị Minh Phượng
Mô hình đảm bảo an sinh xã hội của Phật giáo ở Việt Nam hiện nay
Trong suốt chiều dài lịch sử, Phật giáo đã gắn kết bền chặt, đồng hành cùng dân tộc trước mọi biến cố thử thách và thể hiện là một tôn giáo có tinh thần nhập thế mạnh mẽ. Phật giáo ngày càng chứng tỏ là một nguồn lực quan trọng, đóng góp tích cực cho xã hội trên nhiều phương diện, đặc biệt, trong lĩnh vực đảm bảo an sinh xã hội cho nhóm người yếu thế. Hiện nay, Phật giáo đang phát triển một mô hình an sinh xã hội dựa trên giáo lý nhà Phật, song vẫn tuân theo chính sách của Nhà nước. Bài viết này hướng tới việc phân tích và đánh giá mô hình đảm bảo an sinh xã hội của Phật giáo ở Việt Nam, qua đó, làm rõ những đóng góp tích cực trong hệ thống an sinh xã hội của Nhà nước.
Tri thức địa phương trong xây dựng mô hình sản xuất mây tre đan của người Khơ-mú ở tỉnh Nghệ An
Bài viết phân tích mô hình sản xuất mây tre đan của người Khơ-mú trên cơ sở khai thác và phát huy tri thức địa phương hiện nay, chỉ ra những cơ hội, thách thức trong sản xuất để đưa sản phẩm mây tre đan của người Khơ-mú ra thị trường. Trên cơ sở đó, bài viết đề xuất các giải pháp góp phần hoàn thiện cơ chế chính sách, phát triển chuỗi giá trị sản phẩm OCOP theo xu hướng hiện đại nhưng vẫn giữ gìn bản sắc, quy hoạch vùng nguyên liệu bền vững và phát huy vai trò của hợp tác xã trong việc kết nối thị trường. Việc thực hiện nghiên cứu này không chỉ góp phần phát triển sinh kế bền vững cho người Khơ-mú thông qua thương mại hóa sản phẩm đan lát, mà còn đóng vai trò quan trọng trong bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống đặc sắc của cộng đồng dân tộc thiểu số tại miền tây Nghệ An.
Nguyễn Thị Minh Tú, Nguyễn Ngọc Sơn, Vi Văn An
Hoạt động du lịch cộng đồng ở thôn Sin Suối Hồ, xã Sin Suối Hồ, tỉnh Lai Châu và những vấn đề đặt ra trong bảo tồn văn hóa tộc người
Du lịch cộng đồng là hướng phát triển được nhiều cộng đồng dân tộc thiểu số lựa chọn trong những năm gần đây, dựa trên lợi thế về cảnh quan thiên nhiên và văn hóa tộc người để phát triển sinh kế mới với lợi ích kép: vừa tăng thu nhập cho các hộ gia đình và ngân sách địa phương, vừa góp phần bảo tồn văn hóa truyền thống tộc người. Thôn Sin Suối Hồ ở xã Sin Suối Hồ là một điểm sáng trong phát triển du lịch cộng đồng của tỉnh Lai Châu. Người Hmông ở đây đã xây dựng được mô hình du lịch cộng đồng kiểu mẫu của tỉnh và đạt được danh hiệu làng du lịch chuẩn ba sao, nổi tiếng ở Việt Nam và trong khu vực ASEAN. Tuy nhiên, bên cạnh những thành công, du lịch cộng đồng ở thôn Sin Suối Hồ cũng đặt ra những bất cập trong việc khai thác văn hóa truyền thống tộc người để phục vụ du lịch. Thông qua các hoạt động du lịch ở thôn Sin Suối Hồ, bài viết nêu bật thành công và những thách thức mà người Hmông ở đây đang phải đối mặt. Từ đó, đề xuất một số giải pháp nhằm bảo tồn văn hóa để phát triển du lịch cộng đồng một cách bền vững.